પશ્ચિમ એશિયામાં વધી રહેલા યુદ્ધના તણાવની અસર હવે માત્ર રાજદ્વારી મંચો સુધી મર્યાદિત નથી રહી. તેની ગુંજ હવે ભારતના સામાન્ય નાગરિકના રસોડા સુધી પહોંચી રહી છે. વૈશ્વિક ઊર્જા બજારમાં અસ્થિરતા, ક્રૂડ ઓઈલના વધતા ભાવ અને સપ્લાય ચેઇન અંગે ઊભી થયેલી અનિશ્ચિતતા વચ્ચે દેશમાં ઘરેલુ LPG સિલિન્ડરને લઈને એક નવું માનસિક સંકટ ઊભું થઈ રહ્યું છે. હકીકતમાં બજારમાં વાસ્તવિક અછત કરતાં વધુ અફવાઓ, ભય અને પેનિક બાયિંગનું વાતાવરણ જોવા મળી રહ્યું છે. જ્યારે સામાન્ય ગ્રાહક ભવિષ્યની ચિંતા કરીને જરૂર કરતાં વધુ સિલિન્ડર સંગ્રહ કરવા લાગે છે ત્યારે બજારનું સંતુલન સ્વાભાવિક રીતે તૂટી જાય છે.
આ ગભરાટના માહોલમાં કાળા બજારિયાઓ સક્રિય બની ગયા છે. અનેક શહેરોમાં ઘરેલુ LPG સિલિન્ડર 2000 રૂપિયા સુધીના ભાવે વેચાતી હોવાની ફરિયાદો સામે આવી રહી છે. જે ગેસ બોટલો સામાન્ય પરિવારના રસોડા માટે હોય છે તે હવે ચા સ્ટોલથી લઈને નાના હોટલો સુધી વ્યાવસાયિક ઉપયોગમાં લેવામાં આવી રહી છે. પરિણામે ઘરેલુ સપ્લાય ચેઇન પર અતિરિક્ત દબાણ ઊભું થાય છે અને બજારમાં કૃત્રિમ અછત સર્જાય છે. આવી સ્થિતિમાં જો ગેસ એજન્સીઓ બુકિંગમાં વિલંબ કરે, ગ્રાહકોને અસ્પષ્ટ માહિતી આપે અથવા માંગ વધશે તેવી ભીતિ ઊભી કરે તો તે માત્ર વેપારની અનિયમિતતા નથી રહેતી. તે સામાજિક વિશ્વાસના ભંગ સમાન છે.
સ્થિતિનું સૌથી ચિંતાજનક પાસું એ છે કે આ ગભરાટ હવે તર્કની સીમા પાર કરી રહ્યો છે. જ્યાં પાઇપલાઇન ગેસ ઉપલબ્ધ છે તેવા વિસ્તારોમાં પણ લોકો ઘરેલુ LPG સિલિન્ડર ભરાવીને સંગ્રહ કરવા લાગ્યા છે. આ પ્રવૃત્તિ બતાવે છે કે બજારમાં માહિતીનો અભાવ અને અફવાઓનું પ્રભુત્વ કેટલી ઝડપથી નાગરિકોના વર્તનને પ્રભાવિત કરી શકે છે. જ્યારે સમાજમાં ભય ફેલાય છે ત્યારે બજારનું અર્થશાસ્ત્ર કામ કરતું નથી. માનસિકતા બજારને ચલાવે છે અને એ જ ક્ષણે કાળા બજાર માટે અનુકૂળ પરિસ્થિતિ ઊભી થાય છે.
ગુજરાત માટે આ પરિસ્થિતિ માત્ર ઊર્જા પુરવઠાનો પ્રશ્ન નથી. આ હવે કાયદો વ્યવસ્થાનો અને જાહેર વિશ્વાસનો પ્રશ્ન બની રહ્યો છે. રાજ્ય સરકાર માટે સમય આવી ગયો છે કે તે આ મુદ્દાને માત્ર પુરવઠા વ્યવસ્થાની ટેકનિકલ સમસ્યા તરીકે ન જુએ પરંતુ સંવેદનશીલ પ્રશાસકીય પડકાર તરીકે સ્વીકારીને તાત્કાલિક હસ્તક્ષેપ કરે. ગેસ એજન્સીઓની કામગીરી પર કડક દેખરેખ, ઘરેલુ સિલિન્ડરના વ્યાવસાયિક ઉપયોગ પર નિયંત્રણ અને કાળા બજાર સામે ઝડપી કાર્યવાહી હવે અનિવાર્ય બની ગઈ છે.
સાથે સાથે સરકારને માહિતી વ્યવસ્થાને મજબૂત બનાવવાની પણ જરૂર છે. સ્પષ્ટ અને વિશ્વસનીય જાહેર સંદેશા દ્વારા લોકોને ખાતરી આપવી જરૂરી છે કે દેશમાં LPGનો પૂરતો સ્ટોક ઉપલબ્ધ છે અને અફવાઓ પર વિશ્વાસ કરવાની જરૂર નથી. જ્યારે માહિતીનો અભાવ હોય ત્યારે અફવાઓ જગ્યા લે છે અને જ્યારે અફવાઓ બજાર ચલાવે છે ત્યારે સામાન્ય નાગરિક સૌથી મોટો ભોગ બને છે.
ગુજરાતે વિકાસ અને પ્રશાસકીય કાર્યક્ષમતાના અનેક મોડેલ સ્થાપિત કર્યા છે. પરંતુ LPG સિલિન્ડર જેવી જીવન જરૂરિયાતની વસ્તુ પર જો અફવા, જમાખોરી અને કાળા બજારનું નિયંત્રણ થઈ જાય તો તે રાજ્યની વ્યવસ્થાપન ક્ષમતાને સીધો પડકાર આપે છે. તેથી જરૂરી છે કે રાજ્ય સરકાર આ સંકેતોને સમયસર સમજે અને ઝડપથી કાર્યવાહી કરે.
ઊર્જા પુરવઠાનો સંકટ ઘણી વખત વાસ્તવિક અછતથી જન્મતો નથી. તે ભયના બજારમાંથી જન્મે છે. જો આ ભયને સમયસર રોકવામાં ન આવે તો ઘરેલુ LPG સિલિન્ડરનો પ્રશ્ન માત્ર રસોડાનો નહીં રહે. તે સામાજિક અસ્થિરતા, મોંઘવારી અને શહેરી ગરીબીના સંકટમાં ફેરવાઈ શકે છે.
ગુજરાત માટે આ ક્ષણ ચેતવણી સમાન છે. જો તાત્કાલિક હસ્તક્ષેપ નહીં થાય તો LPG સિલિન્ડરનો પ્રશ્ન સામાન્ય પુરવઠાની સમસ્યા તરીકે નહીં રહે. તે સમાજના નબળા વર્ગોને સીધી અસર કરતું આર્થિક અને સામાજિક સંકટ બની શકે છે. ઊર્જા જેવી જીવન જરૂરી વસ્તુના સંવેદનશીલ સમયમાં સૌથી મોટી જવાબદારી બજારની નહીં પરંતુ રાજ્યની હોય છે.
અભિષેક પાંડેય
સંપાદક, ગુજરાત એક્સક્લૂસિવ
