આ એક એવો સમય છે જ્યાં માહિતીની ગતિએ ભૌગોલિક સીમાઓને ભંગ કરી દીધી છે, પરંતુ સત્યની વિશ્વસનીયતા પહેલાં કરતાં વધુ સંશયાસ્પદ બની ગઈ છે. “સી એન્ડ ફોરવર્ડ”ના આ યુગમાં અધૂરી વાત, અપૂર્ણ સંદેશ કે દુર્ભાવનાપૂર્ણ ઇમેઇલ, અમદાવાદ જેવા સંઘટિત અને આર્થિક રીતે મજબૂત શહેરને પણ મિનિટોમાં અસ્થીર બનાવી શકે છે. આજની સૌથી મોટી વિસંગતિ એ છે કે માહિતીની ભરમાર વચ્ચે આપણે વિશ્વાસના અભાવ સાથે ઝઝૂમી રહ્યા છીએ અને આ સંકટ હવે સિદ્ધાંત પૂરતું નથી, પરંતુ ગુજરાતના શહેરી જીવનમાં સ્પષ્ટ દેખાઈ રહ્યું છે.
છેલ્લા થોડા સમયગાળામાં અમદાવાદ સહિત ગુજરાતે અનેક એવી ઘટનાઓનો સામનો કર્યો છે, જેણે સાબિત કર્યું છે કે અફવા માત્ર “ખોટી ખબર” નથી, પરંતુ વર્તનને બદલી નાખતી શક્તિ છે. બોમ્બ બ્લાસ્ટની ધમકીઓવાળા ઇમેઇલ્સે શહેરમાં જે ભયનું વાતાવરણ ઊભું કર્યું, તે માત્ર સુરક્ષા એજન્સીઓ માટે પડકાર નહોતું, પરંતુ માહિતી પ્રણાલીની નબળાઈનું પ્રતિબિંબ પણ હતું. પશ્ચિમ એશિયાના તણાવની વચ્ચે ગેસ સિલિન્ડર અને પેટ્રોલને લઈને અચાનક ફેલાયેલી અફરાતફરીએ દર્શાવ્યું કે એક આશંકા કેવી રીતે વાસ્તવિક સંકટનું સ્વરૂપ લઈ શકે છે. જ્યારે એક પેટ્રોલ પંપ, જે સામાન્ય રીતે એક ટૅન્કરથી તેની દૈનિક જરૂરિયાત પૂરી કરે છે, તે અચાનક ત્રણ ટૅન્કરની માંગ સામે આવે, ત્યારે તે અભાવનું નહીં પરંતુ માનસિક ભયનું સંકટ હોય છે. અફવા અહીં કોઈ વિસ્ફોટક વગર પણ વિસ્ફોટ સર્જી શકે છે.
જર્મન દાર્શનિક Jürgen Habermasએ “પબ્લિક સ્ફિયર”ના સિદ્ધાંતમાં જણાવ્યું હતું કે લોકતંત્રની આત્મા તર્કપૂર્ણ અને પારદર્શક સંવાદમાં વસે છે. અમદાવાદ અને ગુજરાતના સંદર્ભમાં આ વિચાર વધુ પ્રાસંગિક બની જાય છે, કારણ કે અહીંનું સામાજિક અને આર્થિક બંધારણ ઝડપી પ્રતિક્રિયા અને પરસ્પર વિશ્વાસ પર આધારિત છે. છતાં આજની હકીકત એ છે કે માહિતી છે, પરંતુ સ્પષ્ટતા નથી; અવાજો છે, પરંતુ જવાબદારીનો અભાવ છે; અને સૌથી મહત્વનું, સંવાદ છે, પરંતુ વિશ્વાસ નથી. જ્યારે તંત્ર સમયસર અને ચોક્કસ માહિતી આપતું નથી, ત્યારે અફવાઓ તે ખાલી જગ્યા ભરવા લાગે છે. જ્યારે મીડિયા ચકાસણી કરતાં પહેલાં પ્રસારણ કરે છે, ત્યારે તે અજાણતાં ગેરસમજનો માધ્યમ બની જાય છે અને જ્યારે રાજકીય વર્ગ દરેક માહિતીને પોતાના દૃષ્ટિકોણથી વાંકી કરે છે, ત્યારે સત્ય પાછળ રહી જાય છે.
આ પણ વાંચો – યુદ્ધ શરૂ થયા પછી પ્રથમ કોલ : મોદી અને ટ્રમ્પે હોર્મુઝ સ્ટ્રેટ અને શાંતિ પર કરી વાત
ગુજરાત માત્ર એક રાજ્ય નથી, પરંતુ વેપાર અને ઉદ્યોગનું પ્રતિક છે. અમદાવાદ, સુરત, રાજકોટ જેવા શહેરોની અર્થવ્યવસ્થા વિશ્વાસની સતત ધારા પર ચાલે છે. પરંતુ અફવાઓ આ વિશ્વાસને પ્રથમ ઝટકો આપે છે. એક ખોટી માહિતી સપ્લાય ચેઇનને ખોરવી શકે છે, બજારમાં અસ્થિરતા લાવી શકે છે અને સામાન્ય નાગરિકમાં અસુરક્ષાનો ભાવ પેદા કરી શકે છે. આ માત્ર આર્થિક નુકસાન નથી, પરંતુ સામાજિક બંધારણના ક્ષયની શરૂઆત છે.
Mahatma Gandhiએ કહ્યું હતું કે “સત્ય જ ઈશ્વર છે.” ગાંધીજીની ભૂમિ રહેલું ગુજરાત આજે આ જ સિદ્ધાંતની કસોટીમાંથી પસાર થઈ રહ્યું છે. જો સત્ય અફવાઓના શોરમાં દબાઈ જશે, તો લોકતંત્ર માત્ર ઢાંચો બની રહેશે, જેમાં આત્માનો અભાવ રહેશે. રાજકીય વિચારક Hannah Arendtએ ચેતવણી આપી હતી કે ખોટાનો સૌથી મોટો ખતરો એ નથી કે લોકો તેને સત્ય માની લે, પરંતુ એ છે કે તેઓ સત્ય પર વિશ્વાસ કરવાનું જ છોડે. આજનો ખતરો એ જ છે, વિશ્વાસનો ક્ષય.
આ પરિસ્થિતિમાં દરેક સ્તરે જવાબદારી નિર્ધારિત થાય છે. રાજ્ય સરકાર અને પ્રશાસન માટે આજે માત્ર ગવર્નન્સ પૂરતું નથી, પરંતુ વિશ્વાસનું સંચાલન પણ એટલું જ જરૂરી બની ગયું છે. સમયસર, સ્પષ્ટ અને પારદર્શક માહિતી આપવી એ હવે વિકલ્પ નથી, પરંતુ ફરજ છે. મીડિયા માટે પણ આ સમય આત્મમંથનનો છે, સૌથી પહેલા કરતાં સૌથી સાચું વધુ મહત્વનું બનવું જોઈએ. રાજકીય પક્ષ અને વિરોધ પક્ષ બંનેએ સમજવું પડશે કે દરેક માહિતીને રાજકીય હથિયાર બનાવવાથી અંતે જનવિશ્વાસને નુકસાન થાય છે. વહીવટી અધિકારીઓ માટે પણ સ્પષ્ટતા અને જવાબદારી એ જ અફવાઓ સામેનું સૌથી મજબૂત હથિયાર છે. નાગરિકો માટે હવે નવી નૈતિકતા ઉભી થઈ છે, કોઈ પણ માહિતી ફોરવર્ડ કરતા પહેલાં તેની સચ્ચાઈની ખાતરી કરવી.
આ સંકટનો ઉકેલ ટેક્નોલોજીમાં નથી, પરંતુ સંવાદની ગુણવત્તામાં છે. સરકારને પ્રોએક્ટિવ કમ્યુનિકેશન અપનાવવું પડશે, મીડિયાને ફેક્ટ ચેકિંગને સંસ્થાગત બનાવવું પડશે, રાજકીય વર્ગને જવાબદાર વર્તન અપનાવવું પડશે અને નાગરિકોને ડિજિટલ સજાગતા વિકસાવવી પડશે. કારણ કે લોકતંત્ર માત્ર સંસ્થાઓ પર નહીં, પરંતુ વિશ્વાસની સતત પ્રક્રિયા પર ચાલે છે.
ગુજરાત અને સમગ્ર દેશ આજે એક નિર્ણાયક વળાંક પર છે. આ માત્ર અફવાઓ સામેની લડાઈ નથી, પરંતુ વિશ્વાસને ફરી સ્થાપિત કરવાની પ્રક્રિયા છે. અફવા કોઈ સામાન્ય સમસ્યા નથી, તે એક સામાજિક વિસ્ફોટક છે અને સંવાદ તેનો એકમાત્ર ઉપચાર છે. જો સમયસર માહિતી પ્રણાલીને પારદર્શક, જવાબદાર અને સંતુલિત નહીં બનાવવામાં આવે, તો એક નાનો “ફોરવર્ડ” પણ મોટા સંકટનું કારણ બની શકે છે. અંતે પ્રશ્ન એ નથી કે માહિતી કેટલી ઝડપથી ફેલાય છે, પ્રશ્ન એ છે કે શું તે સત્ય છે અને શું આપણે તેને જવાબદારીપૂર્વક સંભાળી રહ્યા છીએ.
અભિષેક પાંડેય
સંપાદક, ગુજરાત એક્સક્લૂસિવ
આ પણ વાંચો – ગુજરાતમાં UCC Bill પાસ : લગ્ન-લિવઇનમાં સમાન કાયદો, લઘુમતી સમાજને છૂટછાટ
