અમેરિકાએ ઇરાનની ફ્રિગેટ IRIS Denaને ટોર્પેડો હુમલા દ્વારા ડૂબાડી દીધી હોવાની ઘટના માત્ર એક સૈન્ય કાર્યવાહી નથી; તે ભારત માટે વ્યૂહાત્મક અને રાજદ્વારી રીતે અસમંજસ સર્જનારી ઘટના છે. ખાસ કરીને એટલા માટે કે આ જ જહાજ થોડા દિવસો પહેલાં ભારતના નૌકાદળ દ્વારા આયોજિત બહુરાષ્ટ્રીય નૌકાસૈન્ય અભ્યાસ MILAN-2026માં ભાગ લઈને પાછું ફરી રહ્યું હતું. ભારતે આ અભ્યાસમાં વિશ્વના અનેક દેશોને આમંત્રણ આપ્યું હતું અને તેને પોતાની દરિયાઈ રાજદ્વારીનો મહત્વપૂર્ણ પ્રતીક તરીકે રજૂ કર્યું હતું.
જ્યારે કોઈ દેશના આમંત્રણ પર આવેલા જહાજ પર તે દેશના દરિયાઈ પડોશમાં હુમલો થાય, ત્યારે તે માત્ર યુદ્ધની ઘટના બની રહેતી નથી; તે હોસ્ટ દેશની પ્રતિષ્ઠા અને તેની પ્રાદેશિક અસરકારકતા પર પણ પ્રશ્નો ઊભા કરે છે. આંતરરાષ્ટ્રીય નૌસૈન્ય પરંપરામાં એક અલખી પરંતુ સ્વીકારેલી ‘નેવલ હૉસ્પિટાલિટી’ની સંહિતા છે, જેના અનુસાર કોઈ દેશના આમંત્રણ પર આવેલા જહાજને સુરક્ષિત રીતે પરત જવાની અનૌપચારિક માન્યતા આપવામાં આવે છે. આ પરંપરાના દૃષ્ટિકોણથી જોવામાં આવે તો આવી ઘટના રાજદ્વારી અસહજતા ઊભી કરે છે.
આ ઘટના અન્ય દેશોની નૌસેનાઓ માટે પણ એક સંદેશ લઈને આવે છે. જો કોઈ જહાજ ભારતના આયોજિત અભ્યાસમાં ભાગ લઈને પરત ફરી રહ્યું હોય અને થોડા સમય પછી જ તેના પર હુમલો થાય, તો તે ભવિષ્યમાં આવા બહુરાષ્ટ્રીય અભ્યાસોમાં ભાગ લેતા દેશો માટે અસ્વસ્થતા સર્જી શકે છે. ભારતે વર્ષોથી આવા અભ્યાસો દ્વારા વિશ્વાસ અને સહકારનું વાતાવરણ ઊભું કરવાનો પ્રયત્ન કર્યો છે, પરંતુ આવી ઘટનાઓ એ પ્રયાસોને પડકાર આપી શકે છે.
પ્રધાનમંત્રી Narendra Modi દ્વારા રજૂ કરાયેલ દરિયાઈ દૃષ્ટિકોણ MAHASAGARનો મૂળભૂત આશય એ છે કે ભારત હિંદ મહાસાગર વિસ્તારમાં સ્થિરતા અને સુરક્ષાનું કેન્દ્ર બને. ભારત પોતાને આ વિસ્તારમાં “Preferred Security Partner” તરીકે સ્થાપિત કરવાનો પ્રયાસ કરી રહ્યું છે — એવો દેશ જે સંવાદ ગોઠવી શકે, સહકાર ઊભો કરી શકે અને પ્રાદેશિક તણાવને નિયંત્રિત રાખી શકે. પરંતુ જ્યારે કોઈ મોટી શક્તિ ભારતના દરિયાઈ પડોશમાં એકતરફી સૈન્ય કાર્યવાહી કરે છે, ત્યારે આ દાવા પર અનાયાસે પ્રશ્ન ઊભો થાય છે.
આ હુમલો Sri Lanka નજીકના દરિયાઈ વિસ્તારમાં થયો હોવાનું કહેવામાં આવે છે — ભારતની દરિયાઈ સીમા નજીકનો વિસ્તાર, જેને નવી દિલ્હી લાંબા સમયથી મધ્યપૂર્વના સંઘર્ષોથી દૂર રાખવા ઇચ્છે છે. છતાં આ ઘટનાએ એ સંકેત આપ્યો છે કે હિંદ મહાસાગર હવે વૈશ્વિક શક્તિઓ વચ્ચેની ટકરાવની નવી જ જગ્યા બની શકે છે. જો આ પ્રવૃત્તિ વધી તો ભારત માટે તેની દરિયાઈ સુરક્ષા અને વ્યૂહાત્મક સંતુલન જાળવવું વધુ મુશ્કેલ બની શકે છે.
વોશિંગ્ટનના દૃષ્ટિકોણથી આ કદાચ યુદ્ધકાળની યોગ્ય સૈન્ય કાર્યવાહી ગણાતી હશે, કારણ કે ઇરાન અને અમેરિકા વચ્ચે લાંબા સમયથી તણાવ રહેલો છે. પરંતુ નવી દિલ્હીના દૃષ્ટિકોણથી જોવામાં આવે તો આ ઘટના અસ્વસ્થતા ઊભી કરે છે, કારણ કે તે ભારતની રાજદ્વારી પહેલ, તેની પ્રાદેશિક અસર અને તેના દરિયાઈ નેતૃત્વના દાવાને આડકતરી રીતે કમજોરી બતાવે છે.
છેલ્લા કેટલાક વર્ષોમાં ભારતે દરિયાઈ રાજદ્વારી, બહુરાષ્ટ્રીય નૌકાસૈન્ય અભ્યાસો અને માનવતાવાદી સહાય દ્વારા પોતાની સોફ્ટ પાવર મજબૂત કરવાનો પ્રયાસ કર્યો છે. પરંતુ આ ઘટના યાદ અપાવે છે કે આંતરરાષ્ટ્રીય રાજકારણમાં સોફ્ટ પાવર જેટલી મહત્વપૂર્ણ હોય, એટલું જ ક્યારેક હાર્ડ પાવરનું પ્રદર્શન પણ નિર્ણાયક બની રહે છે.
આથી આ ઘટના ભારત માટે માત્ર એક દરિયાઈ હુમલો નથી; તે એક વ્યૂહાત્મક સંકેત છે. જો ભારત હિંદ મહાસાગરમાં સાચું નેતૃત્વ સ્થાપિત કરવા ઇચ્છે છે, તો તેને માત્ર રાજદ્વારી અને અભ્યાસો પૂરતા નથી, પરંતુ પ્રાદેશિક સુરક્ષા અને સંકલન પર વધુ મજબૂત ભૂમિકા પણ નિભાવી પડશે. નહિતર આવા પ્રહારો વારંવાર એ જ પ્રશ્ન ઊભો કરશે — શું હિંદ મહાસાગર ખરેખર ભારતનું વ્યૂહાત્મક ક્ષેત્ર છે, કે માત્ર તેની ભૌગોલિક આસપાસનો વિસ્તાર?
અભિષેક પાંડેય
સંપાદક, ગુજરાત એક્સક્લૂસિવ
