સુરતના ડીંડોલી વિસ્તારમાં આવેલા આત્મીય સંસ્કારધામ સ્વામિનારાયણ મંદિરના પરિસરમાં બે યુવતી વિદ્યાર્થિનીઓના મૃતદેહ મળવાની ઘટના માત્ર એક દુઃખદ સમાચાર નથી; તે આપણા સમાજ માટે એક ગંભીર ચેતવણી છે. મંદિર જેવા પવિત્ર સ્થળે બનેલી આ ઘટના બતાવે છે કે બહારથી સામાન્ય દેખાતું જીવન અંદરથી કેટલું તૂટી રહ્યું હોઈ શકે છે. જ્યારે કોઈ યુવાન મન આવી અતિશય સ્થિતિ સુધી પહોંચી જાય છે, ત્યારે તે માત્ર વ્યક્તિગત દુઃખદ ઘટના નથી રહેતી; તે સમાજ, પરિવાર અને શિક્ષણ પ્રણાલી ત્રણેય પર પ્રશ્નચિહ્ન મૂકે છે.
આજના સમયમાં શિક્ષણ અને કારકિર્દી અંગેની સ્પર્ધા એટલી તેજ બની ગઈ છે કે વિદ્યાર્થીઓ માટે સફળતા લગભગ એકમાત્ર લક્ષ્ય બની ગઈ છે. ગુણ, રેન્ક અને પ્રવેશ પરીક્ષાઓના દબાણ વચ્ચે ઘણા વિદ્યાર્થીઓ પોતાના આત્મમૂલ્યને પણ પરિણામ સાથે જોડી દે છે. જ્યારે પરિણામ અપેક્ષા મુજબ ન આવે અથવા ભવિષ્ય અંગે અનિશ્ચિતતા વધે, ત્યારે તેઓ અંદરથી ભારે તણાવ અનુભવે છે. દુર્ભાગ્યે, આ તણાવ ઘણીવાર બહાર દેખાતો નથી, અને ઘણીવાર પરિવાર તથા સમાજ તેને સામાન્ય “પરીક્ષાનો દબાણ” કહીને અવગણે છે.
કિશોરાવસ્થા જીવનનો સૌથી સંવેદનશીલ સમયગાળો છે. આ વયમાં વ્યક્તિ પોતાની ઓળખ, સપનાઓ અને ભવિષ્ય વિશે વિચારી રહ્યો હોય છે. ભાવનાઓ વધુ તીવ્ર હોય છે અને નાની નિષ્ફળતા પણ ક્યારેક ખૂબ મોટી લાગતી હોય છે. જ્યારે આ સમયગાળામાં માતા-પિતાની અપેક્ષાઓ, સાથીઓ વચ્ચેની સ્પર્ધા અને ભવિષ્યની ચિંતા એકસાથે જોડાય, ત્યારે ઘણા યુવાનો માટે માનસિક સંતુલન જાળવવું મુશ્કેલ બની જાય છે.
આજના ડિજિટલ યુગે આ દબાણને વધુ જટિલ બનાવ્યું છે. સોશિયલ મીડિયા સતત તુલનાનું એક એવું માધ્યમ બની ગયું છે જ્યાં દરેકને બીજા લોકોનું સફળ અને ચમકદાર જીવન જ દેખાય છે. આ તુલના ઘણીવાર યુવાનોમાં અપૂર્ણતાની લાગણી અને આત્મવિશ્વાસમાં ઘટાડો લાવે છે. પરિણામે તેઓ ધીમે ધીમે એકાંત તરફ ધકેલાય છે, ભલે તેઓ બહારથી મિત્રો અને ટેક્નોલોજીથી ઘેરાયેલા કેમ ન હોય.
આ પરિસ્થિતિમાં સૌથી મોટો પ્રશ્ન શિક્ષણ પ્રણાલી સામે ઉભો થાય છે. ભારતમાં હજુ પણ શિક્ષણ વ્યવસ્થા મોટા ભાગે પરિણામ કેન્દ્રિત છે. વિદ્યાર્થીઓના ગુણ અને રેન્કને મહત્વ આપવામાં આવે છે, પરંતુ તેમની માનસિક સ્થિતિ પર પૂરતું ધ્યાન આપવામાં આવતું નથી. ઘણી શાળાઓ અને કોલેજોમાં વ્યાવસાયિક કાઉન્સેલિંગ વ્યવસ્થા જ ઉપલબ્ધ નથી. જ્યારે કોઈ વિદ્યાર્થી તણાવમાં હોય અથવા માનસિક સંઘર્ષમાંથી પસાર થતો હોય, ત્યારે તેને મદદ માટે યોગ્ય અને વિશ્વસનીય માધ્યમ મળતું નથી.
આથી હવે સમય આવી ગયો છે કે શિક્ષણ વ્યવસ્થામાં માનસિક આરોગ્યને કેન્દ્રસ્થાને લાવવામાં આવે. દરેક શાળા અને કોલેજમાં વ્યાવસાયિક કાઉન્સેલિંગ વ્યવસ્થા હોવી જોઈએ, જ્યાં વિદ્યાર્થીઓ નિર્ભય રીતે પોતાની સમસ્યાઓ વ્યક્ત કરી શકે. શિક્ષકોને પણ માનસિક સંકેતો ઓળખવાની તાલીમ આપવી જરૂરી છે, જેથી તેઓ સમયસર વિદ્યાર્થીઓને મદદ કરી શકે. સાથે સાથે માતા-પિતામાં પણ જાગૃતિ લાવવી જરૂરી છે કે તેઓ બાળકો પર અતિશય અપેક્ષાઓનો બોજ ન મૂકે અને તેમના સાથે સંવાદ વધારવા પર ધ્યાન આપે.
સુરતની આ દુઃખદ ઘટના આપણને યાદ અપાવે છે કે સમાજ તરીકે આપણે બાળકોને માત્ર સફળતા માટે તૈયાર કરી રહ્યા છીએ, પરંતુ જીવનની મુશ્કેલીઓનો સામનો કરવાની માનસિક શક્તિ આપવાનું ભૂલી રહ્યા છીએ. એક પરીક્ષા કે એક પરિણામ કોઈ વ્યક્તિનું આખું જીવન નક્કી કરી શકતું નથી—પરંતુ જ્યારે સમાજ સતત એવું સંદેશ આપે છે કે સફળતા જ બધું છે, ત્યારે ઘણા યુવાનો માટે નિષ્ફળતા અસહ્ય બની જાય છે.
આ બે યુવતીઓનું જીવન હવે પાછું આવી શકશે નહીં, પરંતુ તેમની ઘટના આપણને એક મહત્વપૂર્ણ પાઠ આપી શકે છે. જો શિક્ષણ પ્રણાલી, પરિવાર અને સમાજ મળીને યુવાનોના માનસિક આરોગ્યને પ્રાથમિકતા આપશે, તો કદાચ આવનારા સમયમાં આવી દુઃખદ ઘટનાઓ અટકાવી શકાય. બાળકોને માત્ર સ્પર્ધા માટે નહીં, પરંતુ સંતુલિત અને સ્વસ્થ જીવન માટે તૈયાર કરવું—એ જ સાચું શિક્ષણ છે.
અભિષેક પાંડેય
સંપાદક, ગુજરાત એક્સક્લૂસિવ
