ભારતમાં કોવિડ-19 મહામારી દરમિયાન વેક્સિનેશન અભિયાને અનેક જીવનો બચાવ્યા હોવા છતાં, તેની ગંભીર આડઅસરોને કારણે પીડાતા હજારો લોકોની વાર્તાઓ અવગણાઈ ગઈ છે. તાજેતરમાં, 10 માર્ચ 2026ના રોજ સુપ્રીમ કોર્ટે કેન્દ્ર સરકારને ‘નો-ફોલ્ટ’ વળતર પોલિસી તૈયાર કરવાનો આદેશ આપીને આ વાર્તાઓને નવી આશા આપી છે. આ આદેશ માત્ર એક કાનૂની પગલું નથી, પરંતુ જનસ્વાસ્થ્યની વ્યવસ્થામાં વિશ્વાસ વધારવાનું માધ્યમ છે, જે વૈશ્વિક સ્તરે અન્ય દેશોમાં અમલમાં આવેલી યોજનાઓ સાથે તુલનાત્મક છે અને ભારતમાં અહેવાલ કરાયેલા આડઅસરોના આંકડાઓને ધ્યાનમાં રાખીને મહત્વપૂર્ણ છે.
પીડિતોની વેદના અને કોર્ટની સુનાવણી
આ આદેશનું મૂળ બે યુવતીઓના માતા-પિતાની અરજીમાં છે, જેમની પુત્રીઓનું કોવિડ વેક્સિન (ખાસ કરીને કોવિશિલ્ડ)ની પ્રથમ ડોઝ પછી મૃત્યુ થયું હતું. અરજીમાં મૃત્યુની સ્વતંત્ર તપાસ, ઓટોપ્સી રિપોર્ટની તાત્કાલિક રજૂઆત, આર્થિક વળતર અને આડઅસરોની વહેલી ઓળખ માટે માર્ગદર્શિકા બનાવવાની માંગ કરવામાં આવી હતી. જસ્ટિસ વિક્રમ નાથ અને જસ્ટિસ સંદીપ મહેતાની બેન્ચે આ અરજી પર સુનાવણી કરી અને સ્પષ્ટ કર્યું કે વળતર ‘નો-ફોલ્ટ’ ધોરણે આપવું જોઈએ, એટલે કે પીડિતને કોઈની ભૂલ સાબિત કરવી ન પડે.
આ કેસમાં કોર્ટે એ પણ ભાર મૂક્યો કે આ પોલિસીને સરકારની કોઈ ભૂલની કબૂલાત તરીકે ન જોવી જોઈએ. વધુમાં, વેક્સિન આડઅસરો તપાસવા માટે નવી નિષ્ણાત સમિતિની જરૂર નથી, કારણ કે હાલની અડવર્સ ઈફેક્ટ્સ ફોલોઈંગ ઈમ્યુનાઈઝેશન (AEFI) સિસ્ટમ પર્યાપ્ત છે. આ આદેશ અન્ય પીડિતોને તેમના વ્યક્તિગત કાનૂની માર્ગો અપનાવવાથી અટકાવશે નહીં.
1. સુપ્રીમ કોર્ટનો તાજેતરનો આદેશ (10 માર્ચ, 2026)
મુખ્ય આદેશ: જસ્ટિસ વિક્રમ નાથ અને જસ્ટિસ સંદીપ મહેતાની ખંડપીઠે જણાવ્યું કે, જે લોકોને વેક્સિન લીધા બાદ ગંભીર સ્વાસ્થ્ય સમસ્યાઓ થઈ છે અથવા જેમના મૃત્યુ થયા છે, તેમના માટે વળતરની એક ચોક્કસ નીતિ હોવી જરૂરી છે.
નો-ફોલ્ટ વળતર : આનો અર્થ એ છે કે પીડિતોએ વળતર મેળવવા માટે સરકાર કે રસી બનાવનાર કંપનીની કોઈ ભૂલ કે બેદરકારી સાબિત કરવાની જરૂર રહેશે નહીં.
સરકારનો બચાવ : અગાઉ કેન્દ્ર સરકારે દલીલ કરી હતી કે રસીકરણ સ્વૈચ્છિક હતું, પરંતુ કોર્ટે હવે સ્પષ્ટ કર્યું છે કે વળતર આપવું એ સરકારની જવાબદારી છે, જોકે આ પોલિસી બનાવવી એ સરકારની ભૂલનો સ્વીકાર ગણાશે નહીં.
ભારતમાં આડઅસરોના આંકડા અને વાસ્તવિકતા
ભારતમાં કોવિડ વેક્સિનેશન અભિયાનમાં અંદાજે 220 કરોડથી વધુ ડોઝ આપવામાં આવ્યા છે, પરંતુ આડઅસરોના અહેવાલો પણ નોંધપાત્ર છે. સરકારી આંકડા અનુસાર, હજારો મૃત્યુ અને ગંભીર આડઅસરોના કેસો નોંધાયા છે, જેમાં બ્લડ ક્લોટિંગ, હાર્ટ અટેક અને ન્યુરોલોજિકલ સમસ્યાઓનો સમાવેશ થાય છે. કેટલાક અહેવાલોમાં દાવો કરવામાં આવ્યો છે કે આ આડઅસરો સબસ્ટાન્ડર્ડ વેક્સિન્સને કારણે થઈ છે, જો કે સરકાર આને નકારે છે.
આ પરિસ્થિતિમાં કોર્ટનો આદેશ પીડિત પરિવારો માટે રાહતરૂપ છે, જેમણે લાંબા સમયથી વળતરની માંગ કરી રહ્યા છે. જેમ કે, કેરળ હાઈકોર્ટે સપ્ટેમ્બર 2022માં નેશનલ ડિઝાસ્ટર મેનેજમેન્ટ ઓથોરિટીને વેક્સિન મૃત્યુ માટે વળતર માર્ગદર્શિકા બનાવવાનું કહ્યું હતું, જેને કેન્દ્રે સુપ્રીમ કોર્ટમાં પડકાર્યો હતો.
કેન્દ્ર સરકારની દલીલો અને તેમનું વિશ્લેષણ
કેન્દ્ર સરકારે આ આદેશના વિરોધમાં દલીલ કરી કે કોવિડ-19ને મહામારી જાહેર કરવામાં આવી છે, પરંતુ વેક્સિન આડઅસરોને નહીં, તેથી ડિઝાસ્ટર મેનેજમેન્ટ એક્ટ હેઠળ વળતરની કોઈ જોગવાઈ નથી. સરકારે વધુમાં કહ્યું કે વેક્સિનેશન પ્રોટોકોલ વૈશ્વિક સ્તરના છે અને AEFI સિસ્ટમ આડઅસરોની વહેલી ઓળખ અને સારવારની ખાતરી કરે છે. જો કે, પીડિતોના પરિવારોના અનુભવો અલગ કહાની કહે છે, જ્યાં વળતર મેળવવું અત્યંત મુશ્કેલ રહ્યું છે.
વૈશ્વિક તુલના: અન્ય દેશોમાં વળતર યોજનાઓ
આ આદેશને વૈશ્વિક પરિપ્રેક્ષ્યમાં જોઈએ તો અનેક દેશોમાં આવી યોજનાઓ અમલમાં છે. યુનાઈટેડ સ્ટેટ્સમાં નેશનલ વેક્સિન ઈન્જરી કોમ્પેન્સેશન પ્રોગ્રામ (VICP) હેઠળ નો-ફોલ્ટ વળતર આપવામાં આવે છે. યુનાઈટેડ કિંગડમમાં પણ કોવિડ વેક્સિન ડેમેજ પેમેન્ટ સ્કીમ છે, જ્યાં પીડિતોને £120,000 સુધી વળતર મળે છે. ભારતમાં આ આદેશ આવી વૈશ્વિક પ્રેક્ટિસને અનુરૂપ છે અને જનવિશ્વાસ વધારી શકે છે. જો કે, આ પોલિસીનો અમલ કેવી રીતે થશે અને તેમાં કેટલું વળતર આપવું તે હજુ સ્પષ્ટ થવું બાકી છે.
આ આદેશથી ભવિષ્યમાં વેક્સિનેશન અભિયાનોમાં વધુ પારદર્શિતા આવશે અને પીડિતોને ન્યાય મળશે. સરકારને આ પોલિસી તૈયાર કરવા માટે તાત્કાલિક પગલાં ભરવા જોઈએ, જેથી મહામારીના આ પરિણામોને અવગણવામાં ન આવે.
આ પણ વાંચો – ગુજરાતમાં સ્થાનિક ચૂંટણીઓમાં કોંગ્રેસનું ક્રાંતિકારી પગલું : 50% બેઠકો પર યુવા ચહેરાઓને આપશે પ્રાધાન્યતા
