ફેબ્રુઆરી 28, 2026ના રોજ અમેરિકા અને ઇઝરાયલે સંયુક્ત રીતે ઈરાન પર વ્યાપક હુમલા કર્યા, જેમાં ઈરાનના સુપ્રીમ લીડર આયતોલ્લાહ અલી ખમેની સહિત અનેક વરિષ્ઠ નેતાઓને નિશાન બનાવવામાં આવ્યા. આ હુમલાઓનો ઉદ્દેશ ઈરાનના બેલિસ્ટિક મિસાઈલ પ્રોગ્રામને નષ્ટ કરવાનો અને રેજીમ ચેન્જને પ્રોત્સાહન આપવાનો હતો, પરંતુ એક અઠવાડિયા પછી પણ ઈરાન ટકીને લડી રહ્યું છે. તેહરાનની રણનીતિ ‘એસિમેટ્રિક એન્ડ્યુરન્સ’ પર આધારિત છે – એટલે કે, દુશ્મનની અદ્યતન ટેક્નોલોજીની સામે સસ્તા અને વ્યાપક હથિયારોનો ઉપયોગ કરીને લાંબા સમય સુધી ટકી રહેવું અને તેમને આર્થિક રીતે થકાવી દેવું. આમાં ઈરાનની ‘સ્માર્ટ થિંકિંગ’ – બુદ્ધિમત્તાપૂર્વકની રણનીતિ – અમેરિકા અને ઇઝરાયલની ‘સ્માર્ટ બોમ્બ્સ’ કરતાં વધુ અસરકારક સાબિત થઈ રહી છે.
આ કન્ફ્લિક્ટમાં ઈરાને પોતાના વિશાળ મિસાઈલ અને ડ્રોન આર્સેનલનો ચતુરાઈથી ઉપયોગ કર્યો છે. તેઓએ પહેલા જૂના અને સસ્તા સ્ટોકના મિસાઈલ અને ડ્રોનથી હુમલા કરીને દુશ્મનના ડિફેન્સ સિસ્ટમને ટેસ્ટ કર્યા અને તેમને થકાવ્યા, પછી અદ્યતન મિસાઈલોનો ઉપયોગ કર્યો જેને રોકવું મુશ્કેલ છે. આ રણનીતિથી અમેરિકા અને ઇઝરાયલને અરબો ડોલરનું નુકસાન થયું છે, અને તેમના ઇન્ટરસેપ્ટર મિસાઈલના સ્ટોક ઝડપથી ઘટી રહ્યા છે.
ઈરાનની રણનીતિ: એન્ડ્યુરન્સ અને ડિટરન્સની રમત
ઈરાન જાણે છે કે તે અમેરિકા અને ઇઝરાયલની અદ્યતન એરફોર્સ અને સ્ટેલ્થ એરક્રાફ્ટ (જેમ કે F-35 અને F-22)ની સામે સીધું યુદ્ધ જીતી શકે નહીં. તેથી, તેઓની સ્ટ્રેટેજી છે ‘એસિમેટ્રિક વોરફેર’ – અસમાન યુદ્ધ – જેમાં તેઓ વિસ્તારને વિસ્તારીને (ગલ્ફ દેશોમાં હુમલા કરીને) અને લાંબા સમય સુધી ટકીને દુશ્મનને થકાવી દેવા. બીબીસીના અહેવાલ મુજબ, ઈરાન વિશ્વાસ રાખે છે કે તે હુમલાઓને વધુ સમય સુધી સહન કરી શકે છે જ્યારે દુશ્મનને પેઇન અને કોસ્ટ વધુ થાય. ઈરાને છેલ્લા દાયકામાં બેલિસ્ટિક મિસાઈલ, લોંગ-રેન્જ ડ્રોન અને પ્રોક્સી ગ્રુપ્સ (જેમ કે હિઝબુલ્લાહ)માં મોટું રોકાણ કર્યું છે. તેઓની અંડરગ્રાઉન્ડ મિસાઈલ સિટીઝ – કિલોમીટરો લાંબી ટનલ્સ – 1984થી બનાવવામાં આવી છે, જ્યાં મિસાઈલ લોન્ચર્સ છુપાયેલા રાખવામાં આવે છે અને તેમને નષ્ટ કરવું મુશ્કેલ છે. IRGC (ઈસ્લામિક રિવોલ્યુશનરી ગાર્ડ કોર્પ્સ)એ તાજેતરમાં આવી ટનલ્સના વીડિયો રિલીઝ કર્યા, જેણે વિશ્વના ડિફેન્સ એક્સપર્ટ્સને આશ્ચર્યચકિત કરી દીધા.
જૂના સ્ટોકથી શરૂઆત, પછી અદ્યતન હથિયારોનો ઉપયોગ
ઈરાને હુમલાઓની શરૂઆત જૂના અને સસ્તા મિસાઈલ અને ડ્રોનથી કરી. જેમ કે ફેબ્રુઆરી 28ના રોજ ઈરાને લગભગ 170 બેલિસ્ટિક મિસાઈલ અને સેંકડો ડ્રોનથી ઇઝરાયલ પર હુમલો કર્યો. આમાં મોટા ભાગના ‘શહીદ’ (Shahed) ડ્રોન હતા, જેની કિંમત માત્ર $20,000થી $50,000 છે – જ્યારે તેને રોકવા માટે અમેરિકા-ઇઝરાયલને પેટ્રિયોટ અથવા એરો-3 જેવા ઇન્ટરસેપ્ટર્સ વાપરવા પડે છે, જેની કિંમત $1 મિલિયનથી $15 મિલિયન છે.
આ જૂના સ્ટોકથી દુશ્મનના ડિફેન્સને થકાવ્યા પછી, ઈરાને અદ્યતન મિસાઈલોનો ઉપયોગ કર્યો. જેમ કે, ‘ખૈબર શેખાન’ (Khaibar Shekan) મિસાઈલ, જેમાં 20-50 વોરહેડ્સ હોય છે અને તેને રોકવું લગભગ અશક્ય છે. તાજેતરમાં, ઈરાને આ મિસાઈલથી તેલ અવીવ અને મધ્ય ઇઝરાયલ પર ક્લસ્ટર મ્યુનિશન અટેક કર્યા, જેમાં 20 સબમ્યુનિશન્સ હોય છે અને તે આંતરરાષ્ટ્રીય કાયદા હેઠળ વિવાદાસ્પદ છે. આ અટેક્સમાં ઈરાને એકસાથે સેંકડો હથિયારો છોડીને દુશ્મનના ઇન્ટરસેપ્ટર્સને ઓવરલોડ કર્યા.
અમેરિકા અને ઇઝરાયલને અરબોનું નુકસાન
આ રણનીતિથી અમેરિકા અને તેના સાથીઓને વિશાળ આર્થિક નુકસાન થયું છે. કતારમાં અમેરિકાનું $1.1 બિલિયનનું રડાર સિસ્ટમ નષ્ટ થયું. દુબઈમાં રોજ શહીદ ડ્રોન અટેક્સ થઈ રહ્યા છે, અને ઈરાને કુવૈત, બેહરીન અને સાઉદી અરેબિયા પર પણ મિસાઈલ અને ડ્રોન અટેક્સ કર્યા, જેમાં હોટેલ્સ અને રેસિડેન્શિયલ બિલ્ડિંગ્સને નુકસાન થયું. અલ જઝીરાના અહેવાલ મુજબ, અમેરિકાના ઇન્ટરસેપ્ટર મિસાઈલ્સ (જેમ કે THAAD અને JDAM)ના સ્ટોક્સ અઠવાડિયાઓમાં ખતમ થઈ શકે છે. બ્લૂમબર્ગ અને અન્ય સ્ત્રોતો અનુસાર, કતારે અમેરિકાને ચેતવણી આપી કે પેટ્રિયોટ મિસાઈલ્સ 4 દિવસમાં ખતમ થઈ જશે. આમ, ઈરાને અમેરિકાને અરબો રૂપિયાનું (લગભગ કરોડો ડોલર) નુકસાન પહોંચાડ્યું છે, જ્યારે તેમના પોતાના હથિયારો સસ્તા છે.
અમેરિકાના USS Abraham Lincoln એરક્રાફ્ટ કેરિયર પર પણ હુમલાના દાવા થયા છે, જો કે અમેરિકા તેને નકારે છે, પરંતુ તેને પાછો ખસેડવામાં આવ્યો છે. ઈરાને ગલ્ફમાં ઓઈલ અને ગેસ ઈન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચરને નિશાન બનાવીને વૈશ્વિક અર્થતંત્રને અસર કરી છે, જેમાં સ્ટ્રેટ ઓફ હોર્મુઝને બંધ કરવાની ધમકી છે.
ભારત માટે કઈ શીખ?
આ કન્ફ્લિક્ટમાંથી ભારત માટે મહત્વની શીખ છે: યુદ્ધની વ્યાખ્યા બદલાઈ રહી છે. સ્માર્ટ થિંકિંગ – જેમ કે સસ્તા ડ્રોન અને અંડરગ્રાઉન્ડ સિસ્ટમ્સ – અદ્યતન બોમ્બ્સ કરતાં વધુ અસરકારક છે. ભારતે પોતાના ડ્રોન અને મિસાઈલ પ્રોગ્રામમાં આવી રણનીતિ અપનાવવી જોઈએ, જેથી ચીન અથવા અન્ય દુશ્મનો સામે ટકી શકાય.
આ યુદ્ધમાં ઈરાનની બુદ્ધિમત્તા અને ટેક્નોલોજીનું મિશ્રણ વિશ્વને બતાવે છે કે સંખ્યા અને કોસ્ટ-ઈફેક્ટિવનેસ કેટલી મહત્વની છે. જો કે ઈરાન જીતી શકે નહીં, તે હારવા માંગતું નથી – અને આમાં તે સફળ થઈ રહ્યું છે. આ વોરને લઈને અનિશ્ચિતતા છે, પરંતુ તે વિશ્વના યુદ્ધના નિયમો બદલી રહ્યું છે.
આ પણ વાંચો – હૃદયરોગના હુમલાથી ઉમરેઠના ધારાસભ્ય ગોવિંદભાઈ પરમારનું દુઃખદ અવસાન
