- ઇતિહાસના ઝરૂખેથી: સાહિત્યપ્રેમી અને આધુનિક પાલનપુરના ઘડવૈયા નવાબ તાલેમહંમદ ખાનની પ્રેરણાદાયી જીવનગાથા
હિદાયત પરમાર, પાલનપુર : ઉત્તર ગુજરાતની ઐતિહાસિક ધરા પર જ્યારે પાલનપુર રજવાડાનું નામ લેવાય છે, ત્યારે તેની સાથે ગૌરવ, સંસ્કૃતિ, રાજકીય શિસ્ત અને પ્રજાવત્સલતાની એક સમૃદ્ધ પરંપરા પણ આપોઆપ જોડાઈ આવે છે. આ પરંપરાને સર્વોચ્ચ ઊંચાઈએ પહોંચાડનાર શાસકોમાં હીઝ હાઈનેસ નવાબ તાલેમહંમદ ખાનનું સ્થાન અતિ વિશિષ્ટ ગણાય છે. પાલનપુર સ્ટેટના ૨૯મા અને અંતિમ શાસક તરીકે તેમણે માત્ર રાજગાદી સંભાળી નહોતી, પરંતુ સમયના પ્રવાહને સમજીને પ્રજાના કલ્યાણ, શિક્ષણ, સંસ્કૃતિ અને આધુનિક વિકાસને એક નવી દિશા આપી હતી.
૭ જુલાઈ ૧૮૮૩ના રોજ પાલનપુરના રાજગઢી મહેલમાં જન્મેલા તાલેમહંમદ ખાનજી બાળપણથી જ તેજસ્વી, સંસ્કારી અને દુરંદેશી વ્યક્તિત્વ ધરાવતા હતા. તેમના પિતા નવાબ શેરમહંમદ ખાનજી હતા. રાજવી પરંપરામાં ઉછર્યા હોવા છતાં તેઓ માત્ર શાહી વૈભવ પૂરતા મર્યાદિત રહ્યા નહોતા. પાલનપુર, મુંબઈ અને દેહરાદૂનની ઈમ્પીરીયલ કેડેટ કોર્પ્સમાં મેળવેલા શિક્ષણે તેમના વ્યક્તિત્વમાં શિસ્ત, વહીવટી સમજણ અને આધુનિક વિચારધારાનો ઉમેરો કર્યો હતો. બ્રિટિશ શાસનકાળ દરમિયાન પણ તેમની વહીવટી કુશળતા અને સંતુલિત સ્વભાવને કારણે તેમને વિશેષ સન્માન મળતું હતું. દિલ્હી દરબારમાં મળેલા સિલ્વર મેડલ અને ૧૩ તોપોની સલામી તેમની રાજકીય પ્રતિષ્ઠાના જીવંત પુરાવા છે.
રાજગાદી પર બિરાજમાન થવાના ઘણા સમય પહેલાંથી જ તેઓ જાહેર જીવન અને વહીવટ સાથે જોડાઈ ગયા હતા. ૧૯૦૪માં પ્લેગ જેવી ગંભીર મહામારી દરમિયાન તેમણે રાહતકાર્યોમાં અગ્રેસર રહી આગેવાની લીધી હતી. ત્યારબાદ ૧૯૧૨માં તેમને પાલનપુર સ્ટેટના મુખ્ય પ્રશાસક તરીકેની જવાબદારી સોંપવામાં આવી. આ સમયગાળામાં તેમણે પ્રજાના પ્રશ્નોને ખૂબ નજીકથી સમજ્યા અને શાસનને માત્ર ‘સત્તા’ નહીં પરંતુ ‘જવાબદારી’ તરીકે સ્વીકાર્યું. ૨૮ સપ્ટેમ્બર ૧૯૧ smart૮ના રોજ ગાદી સંભાળ્યા બાદ પાલનપુરમાં આધુનિક વહીવટ અને પ્રજાકલ્યાણના એક નવા અધ્યાયની શરૂઆત થઈ હતી.
નવાબ તાલેમહંમદ ખાનની સૌથી વિશેષ બાબત એ હતી કે તેઓ માત્ર એક રાજવી જ નહોતા, પરંતુ એક અભ્યાસુ ઇતિહાસકાર અને ગુજરાતી ભાષાના પરમ પ્રેમી પણ હતા. રાજગાદી પર બેસતાં પહેલાં તેમણે “પાલનપુર રાજ્યનો ઇતિહાસ” નામે ગુજરાતી ભાષામાં એક વિસ્તૃત પુસ્તક લખ્યું હતું. ચારણોના ચોપડા, લોકવાયકાઓ અને પર્શિયન દસ્તાવેજોના ઊંડા અભ્યાસ દ્વારા તેમણે પોતાના રાજ્યના ઇતિહાસને દસ્તાવેજીકૃત કરવાનો ભગીરથ પ્રયાસ કર્યો હતો. આ કાર્ય માત્ર સાહિત્યપ્રેમ નહીં, પરંતુ પોતાની ધરતી અને સંસ્કૃતિ પ્રત્યેના અખંડ લગાવનું પ્રતિબિંબ હતું.
તેમનું વ્યક્તિગત જીવન પણ સમય કરતાં ઘણું આગળ ગણાય તેવું હતું. તેમના લગ્નજીવનમાં ભારતીય પરંપરા અને વૈશ્વિક વિચારધારાનો અનોખો સમન્વય જોવા મળે છે. ઓસ્ટ્રેલિયાના મૂળ વતની જોન ફેલ્કીનર (જહાનઆરા) સાથેના તેમના લગ્ન તે સમય માટે અત્યંત અસાધારણ અને પ્રગતિશીલ માનવામાં આવતા હતા. લગ્ન બાદ બેગમ જહાનઆરાએ ભારતીય સંસ્કૃતિ, સાડી અને સ્થાનિક પરંપરાઓને હૃદયપૂર્વક અપનાવી લીધી હતી. આ ઘટના પાલનપુરના રાજવી દરબારની ઉદારતા અને વૈશ્વિક દ્રષ્ટિકોણને પ્રતિબિંબિત કરે છે.
તાલેમહંમદ ખાનના શાસનકાળ દરમિયાન પાલનપુર વિકાસ અને આધુનિકીકરણ તરફ ઝડપથી આગળ વધ્યું. રમતગમત અને સાંસ્કૃતિક પ્રવૃત્તિઓને પ્રોત્સાહન આપીને તેમણે પાલનપુરને રાષ્ટ્રીય સ્તરે એક નવી ઓળખ અપાવી. પ્રજાની આર્થિક સગવડ માટે બેંકિંગ સુવિધાઓ ઉપલબ્ધ કરાવવાનો તેમનો નિર્ણય તે સમય માટે અત્યંત દૂરંદેશીભર્યો હતો. પાલનપુરમાં બેંક ઓફ ઇન્ડિયાની શાખા શરૂ થવી માત્ર એક નાણાકીય ઘટના નહોતી, પરંતુ આર્થિક પ્રગતિના નવા યુગની શરૂઆત હતી. શિક્ષણ ક્ષેત્રે પણ તેમનો ફાળો અવિસ્મરણીય રહ્યો છે. આજે પણ તેમના નામ સાથે જોડાયેલી શૈક્ષણિક સંસ્થાઓ તેમની પ્રજાપ્રેમી દ્રષ્ટિની સાક્ષી પૂરે છે.
ભારતના રાષ્ટ્રીય એકીકરણના ઇતિહાસમાં પણ પાલનપુરના આ નવાબનું નામ ગૌરવપૂર્વક લેવામાં આવે છે. દેશ આઝાદ બન્યા પછી જ્યારે દેશી રજવાડાઓના વિલીનીકરણનો યક્ષ પ્રશ્ન ઊભો થયો, ત્યારે ઘણાં રાજ્યોમાં મૂંઝવણ અને વિરોધ જોવા મળ્યો હતો. પરંતુ નવાબ તાલેમહંમદ ખાને દેશહિતને સર્વોપરી માની ભારત સંઘ સાથે જોડાવાનો નિર્ણય ખૂબ જ ત્વરિત અને સ્વેચ્છાએ લીધો હતો. આ નિર્ણય તેમની પ્રખર રાષ્ટ્રનિષ્ઠા અને રાજકીય પરિપક્વતાનો પરિચાયક હતો. પાલનપુરનું ભારત સાથેનું આ શાંતિપૂર્ણ વિલીનીકરણ ઉત્તર ગુજરાતના રાજકીય ઇતિહાસમાં એક અત્યંત મહત્વપૂર્ણ ઘટના બની રહ્યું.
૧૭ મે ૧૯૫૭ના રોજ માઉન્ટ આબુ ખાતે તેમના અવસાન સાથે પાલનપુરના એક સુવર્ણ યુગનો અંત આવ્યો. તેમ છતાં, તેમનો આદર્શ વારસો આજે પણ જીવંત છે. પાલનપુરની ગલીઓ, શૈક્ષણિક સંસ્થાઓ, ઐતિહાસિક સ્મૃતિઓ અને લોકોના હૃદયોમાં તેમનું સ્થાન અડગ છે.
આજના સમયમાં જ્યારે રાજકારણ અને શાસન પ્રત્યે લોકોમાં ક્યાંક નિરાશા જોવા મળે છે, ત્યારે નવાબ તાલેમહંમદ ખાન જેવા પ્રજાવત્સલ શાસકોનું સ્મરણ એક પ્રેરણારૂપ ઉદાહરણ બની રહે છે. તેમણે સાબિત કર્યું હતું કે સત્તા માત્ર શાસન કરવા માટે નહીં, પરંતુ સમાજના કલ્યાણ, સંસ્કૃતિના સંરક્ષણ અને ભવિષ્યના નિર્માણ માટે હોવી જોઈએ. પાલનપુરની પવિત્ર ધરા આજે પણ આ મહાન રાજવીના અજોડ યોગદાનને ગૌરવભેર યાદ કરે છે.
આ પણ વાંચો – ઈંધણ પર ટેક્સનો ભાર: ગુજરાતમાં પેટ્રોલ-ડીઝલના વેટ-સેસમાંથી દર વર્ષે સરકારને ₹૧૮,૦૦૦ કરોડથી વધુની કમાણી
