- લોકશાહીમાં સંવાદની ગરિમા : ન્યાયતંત્રની ભાષા અને સવાલો પૂછવાની આઝાદી પર નવો એંગલ
- બંધારણીય પદોની ભાષા અને લોકશાહીનો આત્મા : મનોજ ઝાનો મુખ્ય ન્યાયાધીશને ધારદાર પત્ર
- સવાલો પૂછવા તે દેશદ્રોહ નથી : આલોચકો પ્રત્યે ન્યાયતંત્રની કથિત આકરી ટિપ્પણીઓ સામે ઉઠ્યા ગંભીર સવાલો
જવાબદારી અને કડવાશ વચ્ચેની ધૂંધળી રેખા: જ્યારે બંધારણીય સ્તંભો જ આલોચકોના અવાજ પર સવાલ ઉઠાવે ત્યારે લોકશાહી ક્યાં જઈને અટકે?
ભારતીય લોકશાહીમાં સર્વોચ્ચ અદાલત (સુપ્રીમ કોર્ટ) અને તેના મુખ્ય ન્યાયાધીશનું પદ માત્ર કાયદાનું અર્થઘટન કરનારી સંસ્થા નથી, પરંતુ તે દેશના કરોડો નાગરિકોના મૂળભૂત અધિકારો અને અભિવ્યક્તિની સ્વતંત્રતાનું અંતિમ આશાકિરણ છે. પરંતુ, જ્યારે આ જ સર્વોચ્ચ પદ પરથી સોશિયલ મીડિયા, આરટીઆઈ (RTI) કાર્યકર્તાઓ, આંદોલનકારીઓ કે બેરોજગાર યુવાનો માટે કથિત રીતે ‘કોકરોચ’ (વંદા) અથવા ‘પરજીવી’ જેવા અમાનવીય શબ્દોનો ઉપયોગ થાય, ત્યારે તે માત્ર કાયદાકીય ચર્ચાનો વિષય નથી રહેતો, પણ લોકશાહીના આત્માને આંદોલિત કરનારો મુદ્દો બની જાય છે.
તાજેતરમાં, પ્રખ્યાત રાજકીય વિચારક અને રાજ્યસભા સાંસદ મનોજ ઝાએ દેશના મુખ્ય ન્યાયાધીશને પત્ર લખીને આ ગંભીર વિષય પર ઘેરી ચિંતા વ્યક્ત કરી છે. તેમના આ પત્ર અને વર્તમાન પ્રવાહોના આધારે ન્યાયતંત્રની ભાષા અને લોકશાહી મૂલ્યો વચ્ચેના સંબંધને એક અલગ કૂટનીતિક એંગલથી સમજવો જરૂરી છે.
મનોજ ઝાનો દ્રષ્ટિકોણ: યુવા પેઢી અને આલોચકોનું અમાનવીયકરણ રોકવા અપીલ
મનોજ ઝાએ પોતાના પત્રમાં સીધો અને સ્પષ્ટ તર્ક આપ્યો છે કે બંધારણીય પદોની નૈતિક શક્તિ માત્ર તેમના અધિકારોથી નહીં, પરંતુ તેમની સંવેદનશીલતા અને સંયમથી નક્કી થાય છે. ભારતીય ન્યાયતંત્રનો ઇતિહાસ હંમેશાં એવો રહ્યો છે જ્યાં અદાલતોએ પોતાના શબ્દોથી લોકશાહીને ગરિમા આપી છે.
તેમણે ઉમેર્યું કે, દેશના કરોડો શિક્ષિત યુવાનો આજે પેપર લીક, ભરતીમાં વિલંબ અને આર્થિક અસુરક્ષા જેવા ગંભીર સંકટોનો સામનો કરી રહ્યા છે. તેમની બેચેની કે આક્રોશને ‘પરજીવી’ કહી દેવો એ અનિશ્ચિતતાનો બોજ ઉપાડતી આખી પેઢીની મજાક ઉડાવવા બરાબર છે. તેવી જ રીતે, આરટીઆઈ કાર્યકર્તાઓ જેમણે પોતાનો જીવ જોખમમાં મૂકીને વહીવટી પારદર્શિતા માટે લડત આપી છે, તેમને શંકાની નજરે જોવા તે યોગ્ય નથી. જો પ્રશ્નો પૂછનારા દરેક નાગરિકને ‘વ્યવસ્થા વિરોધી’ ગણવામાં આવે, તો લોકશાહીમાં ‘જી હજૂર’ કહેવું તે જ દેશભક્તિ બની જશે.
માત્ર મનોજ ઝા જ નહીં, પરંતુ દેશના અન્ય અગ્રણી કાનૂની વિશ્લેષકો અને સ્વતંત્ર મીડિયા સ્ત્રોતોએ પણ મુખ્ય ન્યાયાધીશના આ કથિત વલણની આકરી આલોચના કરી છે. નિષ્ણાતોનું માનવું છે કે ન્યાયાધીશોએ કાયદાના દાયરામાં રહીને ચુકાદા આપવાના હોય છે, સાર્વજનિક વિમર્શને કઠોર બનાવનારી ટિપ્પણીઓથી બચવું જોઈએ.
વકીલોની ઓનલાઈન અભિવ્યક્તિ કે સોશિયલ મીડિયા પોસ્ટ્સની તપાસ કરાવવાના સુપ્રીમ કોર્ટના પ્રસ્તાવ સામે કાનૂની જગતમાં ઘેરો અસંતોષ છે. બાર કાઉન્સિલના કેટલાક વરિષ્ઠ સભ્યોના મતે, વકીલોને શિસ્ત જાળવવી જરૂરી છે, પરંતુ કોઈ પણ પ્રકારની આલોચના કે અસુવિધાજનક સવાલોને ‘સંસ્થાકીય શંકા’ કે ભયના માહોલમાં ફેરવી શકાય નહીં. નહિતર ન્યાયતંત્ર પોતે જ એક પક્ષકાર જેવું દેખાવા લાગશે.
આપણો લોકશાહી પ્રતિભાવ: સંસ્થાઓ આલોચનાને પ્રદૂષણ ન માને
એક સક્ષમ લોકશાહીમાં કોઈપણ સંસ્થા, પછી તે ન્યાયતંત્ર હોય કે કારોબારી, આલોચનાથી પર હોઈ શકે નહીં. અદાલતોએ જ ભૂતકાળમાં ઐતિહાસિક ચુકાદાઓ આપીને સરકારોને યાદ અપાવ્યું છે કે અસંમતિ કે વિરોધ કરવો એ દેશદ્રોહ નથી. પરંતુ, જ્યારે અદાલતો પોતે જ પોતાની આલોચના પ્રત્યે અસહિષ્ણુ બને, ત્યારે નાગરિકોનો કાયદાના શાસન પરથી વિશ્વાસ ડગમગવા લાગે છે.
સોશિયલ મીડિયાના યુગમાં ન્યાયતંત્ર પર દબાણ વધ્યું છે તે હકીકત છે, પરંતુ તેનો ઈલાજ અવાજને દબાવવો કે આકરી ભાષાનો પ્રયોગ કરવો તે નથી. લોકશાહી એટલા માટે જીવંત રહે છે કારણ કે સંસ્થાઓ ટીકાને લોકશાહીની અનિવાર્યતા માને છે, કોઈ પ્રદૂષણની જેમ તેને સાફ કરવાનો પ્રયાસ નથી કરતી. જો નાગરિકોમાં એવો ડર પેદા થઈ જાય કે જે સંસ્થા તેમની સ્વતંત્રતાની રક્ષા માટે બની છે, ત્યાં જ તેમની આલોચના કરવા બદલ અપમાન સહન કરવું પડશે, તો બંધારણીય કરાર નબળો પડી જશે.
રાજકીય સંવાદોમાં જ્યારે ભાષાની ગરિમા સતત ઘટી રહી હોય, ત્યારે દેશ ન્યાયતંત્ર તરફ આશાની નજરે જુએ છે કે તે સંયમની અંતિમ શરણસ્થલી બનશે. મુખ્ય ન્યાયાધીશ આ સૂચનો અને નાગરિકોની વેદનાને કઈ રીતે જુએ છે તે ભવિષ્ય કહેશે, પરંતુ સવાલો પૂછવાની આઝાદી અને સંસ્થાઓની ગરિમા વચ્ચેનું સંતુલન જ ભારતની લોકશાહીનું ભવિષ્ય નક્કી કરશે.
આ પણ વાંચો – ગુજરાતના વહીવટીતંત્રમાં મેગા સર્જરી : બદલીઓ પાછળ સરકારનું ‘4 ફોર્મ્યુલા મોડેલ’
