- પક્ષપલટા વિરોધી કાયદો અને AAP સાંસદો: કપિલ સિબ્બલ અને અભિષેક મનુ સિંઘવીએ વિલયને કેમ ગણાવ્યો ‘અબંધારણીય’?
આમ આદમી પાર્ટીના 10 માંથી સાત રાજ્યસભા સાંસદો ગત શુક્રવાર, 24 એપ્રિલના રોજ ભાજપમાં સામેલ થઈ ગયા. રાજ્યસભામાં આમ આદમી પાર્ટીના ડેપ્યુટી લીડર પદેથી હટાવવામાં આવેલા સાંસદ રાઘવ ચઢ્ઢાએ જાહેરાત કરી હતી કે તેમણે અને પાર્ટીના અન્ય છ સાંસદોએ ‘ભાજપમાં વિલય’ કરવાનો નિર્ણય લીધો છે.
આમ આદમી પાર્ટીના સાત સાંસદો પંજાબથી અને ત્રણ સાંસદો દિલ્હીથી રાજ્યસભામાં હતા અને આ ઘટના બાદ હવે તેની પાસે રાજ્યસભામાં માત્ર ત્રણ બેઠકો બચી છે. આ દરમિયાન આમ આદમી પાર્ટી પણ આ સાતેય સાંસદોના ભાજપમાં વિલયને રોકવા માટે મહેનત કરતી જોવા મળી રહી છે. રવિવારે આમ આદમી પાર્ટીના રાજ્યસભા સાંસદ સંજય સિંહે રાજ્યસભાના સભાપતિ સી.પી. રાધાકૃષ્ણનને અરજી આપીને બંધારણની 10મી અનુસૂચિ હેઠળ આ સાંસદોને અયોગ્ય જાહેર કરવાની માંગ કરી હતી.
જોકે, સોમવારે રાજ્યસભાના સભાપતિ સી.પી. રાધાકૃષ્ણને સાતેય સાંસદોના ભાજપમાં વિલયને સત્તાવાર રીતે સ્વીકારી લીધો. આ અંગે સંસદીય કાર્ય મંત્રી કિરેન રિજિજુએ જણાવ્યું કે સભાપતિએ સાત આમ આદમી પાર્ટીના સાંસદોના ભાજપમાં વિલયને મંજૂરી આપી દીધી છે. તેમણે કહ્યું, “પીએમ મોદીના દૂરંદેશી નેતૃત્વમાં રાષ્ટ્ર નિર્માણ કરનારા NDA માં સ્વાગત છે અને ‘ટુકડે-ટુકડે’ ઈન્ડી એલાયન્સને અલવિદા.”
ત્યારબાદ સંજય સિંહે રાજ્યસભાના સેક્રેટરી જનરલને પત્ર લખીને તેમની પાસેથી એ જાણવા માંગ્યું કે કયા આધારે રાજ્યસભાના રેકોર્ડમાં આમ આદમી પાર્ટીના સાંસદોના આંકડા બદલવામાં આવ્યા છે. સંજય સિંહે સમાચાર એજન્સી પીટીઆઈને જણાવ્યું કે સભાપતિએ આમ આદમી પાર્ટીના પત્ર પર સુનાવણી જ કરી નથી અને જો આના પર સુનાવણી થશે તો તેઓ લોકશાહી અને બંધારણના હિતમાં નિર્ણય આપશે. સંજય સિંહે કહ્યું છે કે જો આ સાંસદોની સભ્યતા રદ નહીં થાય તો ન્યાયાલયનો રસ્તો ખુલ્લો છે.
આમ આદમી પાર્ટી ક્યારે કોર્ટનો સંપર્ક કરશે તે હાલ નક્કી નથી, પરંતુ સાતેય સાંસદોના ભાજપમાં વિલય બાદ ફરી એકવાર બંધારણની 10મી અનુસૂચિ પર ચર્ચા તેજ થઈ ગઈ છે.
શું છે 10મી અનુસૂચિ?
વર્ષ 1985માં તત્કાલીન પ્રધાનમંત્રી રાજીવ ગાંધીની સરકારે 52મા સુધારા અધિનિયમ દ્વારા બંધારણમાં 10મી અનુસૂચિ ઉમેરી હતી. આ જ અનુસૂચિને સામાન્ય રીતે પક્ષપલટા વિરોધી કાયદા (Anti-Defection Law) તરીકે ઓળખવામાં આવે છે. આમાં ધારાસભ્યો અને સાંસદોના પક્ષ બદલવા પર રોક લગાવવામાં આવી. એમાં એ પણ જણાવાયું કે પક્ષપલટાના કારણે તેમની સભ્યતા પણ ખતમ થઈ શકે છે.
ધારાસભ્ય કે સાંસદ બન્યા પછી સ્વેચ્છાએ પક્ષનું સભ્યપદ છોડવું, પાર્ટી વ્હિપ અથવા પાર્ટીના નિર્દેશનું ઉલ્લંઘન પક્ષપલટા વિરોધી કાયદામાં આવે છે. જો કોઈ સાંસદ કે ધારાસભ્ય આવું કરે તો તેની સભ્યતા જઈ શકે છે. જોકે તેમાં અપવાદો પણ છે. જો કોઈ પાર્ટીના બે તૃતીયાંશ ધારાસભ્યો કે સાંસદો બીજી પાર્ટી સાથે જવા માંગતા હોય, તો સભ્યતા ખતમ થશે નહીં.
પરંતુ જ્યારે આ કાયદો બન્યો ત્યારે જોગવાઈ એવી હતી કે જો કોઈ મૂળ પાર્ટીમાં ભાગલા પડે અને એક તૃતીયાંશ ધારાસભ્યો કે સાંસદો નવું ગ્રુપ બનાવે, તો તેમની સભ્યતા નહીં જાય. પરંતુ ત્યારબાદ મોટા પાયે પક્ષપલટા થયા અને એવું અનુભવાયું કે પાર્ટીમાં ભાગલાની જોગવાઈનો ફાયદો ઉઠાવવામાં આવી રહ્યો છે. તેથી આ જોગવાઈ ખતમ કરી દેવામાં આવી. વર્ષ 2003માં આ કાયદામાં સુધારો પણ કરવામાં આવ્યો. ત્યારબાદ બંધારણમાં 91મો સુધારો ઉમેરવામાં આવ્યો, જેમાં વ્યક્તિગત જ નહીં પણ સામૂહિક પક્ષપલટાને અબંધારણીય જાહેર કરવામાં આવ્યો.
ધારાસભ્યો-સાંસદો કેટલીક પરિસ્થિતિઓમાં સભ્યપદ ગુમાવતા બચી શકે છે. જો એક પાર્ટીના બે તૃતીયાંશ સભ્યો મૂળ પાર્ટીથી અલગ થઈને બીજી પાર્ટીમાં ભળી જાય, તો તેમની સભ્યતા નહીં જાય. આવી સ્થિતિમાં ન તો બીજી પાર્ટીમાં વિલય કરનારા સભ્યો અને ન તો મૂળ પાર્ટીમાં રહેનારા સભ્યોને અયોગ્ય ઠેરવી શકાય છે.
AAP સાંસદોના કિસ્સામાં શું છે સ્થિતિ?
રાઘવ ચઢ્ઢા, સંદીપ પાઠક, હરભજન સિંહ અને સ્વાતિ માલીવાલ સહિત સાત સાંસદો ભાજપમાં જોડાયા છે. રાઘવ ચઢ્ઢાનું કહેવું છે કે તેમને મળીને બે તૃતીયાંશ સાંસદો છે, તેથી તેમની સભ્યતા પર કોઈ ફરક પડશે નહીં. બીજી તરફ વરિષ્ઠ વકીલ અને રાજ્યસભા સાંસદ કપિલ સિબ્બલે સાતેય સાંસદોના ભાજપમાં વિલયને “અબંધારણીય” ગણાવ્યો છે અને કહ્યું છે કે આ પક્ષપલટા વિરોધી કાયદાની જોગવાઈઓનું ઉલ્લંઘન કરે છે.
શનિવારે એક પ્રેસ કોન્ફરન્સને સંબોધતા સિબ્બલે કહ્યું હતું કે સાંસદોનો વિલય ત્યાં સુધી ન થઈ શકે જ્યાં સુધી રાજકીય પાર્ટી પોતે પહેલા આના પર નિર્ણય ન લે. સિબ્બલે કહ્યું, “બંધારણ કહે છે કે પહેલા રાજકીય પાર્ટીએ સંગઠનાત્મક સ્તરે નિર્ણય લેવો પડશે, ત્યારબાદ જ આ કરી શકાય છે. પહેલા પાર્ટીનો વિલય થાય છે અને ત્યારબાદ સાંસદોનો. આનાથી ઉલટું ન થઈ શકે.”
કોંગ્રેસના રાજ્યસભા સાંસદ અને વરિષ્ઠ વકીલ અભિષેક મનુ સિંઘવી પણ કપિલ સિબ્બલ જેવો જ તર્ક આપે છે. સાથે જ સિંઘવીએ સભાપતિના નિર્ણય પર સવાલ ઉઠાવ્યા. તેમણે અંગ્રેજી ન્યૂઝ ચેનલ ઇન્ડિયા ટુડેના એક કાર્યક્રમમાં કહ્યું કે તેમને મીડિયા દ્વારા જાણવા મળ્યું છે કે આ મામલે આમ આદમી પાર્ટીએ પહેલા જ સભાપતિને પોતાની ફરિયાદ આપી હતી અને તેના પર નિર્ણય લીધા વિના તેમણે સાતેય સાંસદોને ભાજપમાં વિલયની મંજૂરી આપી દીધી. સિંઘવીએ કહ્યું કે કાયદો સ્પષ્ટ કહે છે કે જ્યારે પાર્ટી ઈચ્છશે ત્યારે જ વિલય થશે, નહીં કે કોઈ વ્યક્તિના ઈચ્છી લેવાથી આવું થશે.
શું ન્યાયાલયમાં આ તર્ક ટકી શકશે?
એવું અનુમાન લગાવવામાં આવી રહ્યું છે કે સાતેય સાંસદોના ભાજપમાં વિલયનો મામલો કોર્ટમાં પણ પહોંચશે. જોકે 10 માંથી સાત સાંસદોનું ભાજપમાં જવું કાયદેસર રીતે બે તૃતીયાંશ સાંસદોના આંકડાને પાર કરી રહ્યું છે. જ્યારે 10મી અનુસૂચિના પેરેગ્રાફ 4 મુજબ, માત્ર સાંસદો-ધારાસભ્યોનો જ નહીં, પરંતુ અસલી રાજકીય પક્ષનો વિલય થવો જોઈએ. આમ આદમી પાર્ટી અત્યારે અસ્તિત્વમાં છે અને તેણે વિલય કર્યો નથી.
આવા કિસ્સામાં કાયદાકીય બાબતોની વેબસાઇટ ‘બાર એન્ડ બેન્ચ’નું કહેવું છે કે સભાપતિના નિર્ણય પર મહોર લાગ્યા પછી આના પર ખાસ ચર્ચાને અવકાશ રહેતો નથી. તેના જણાવ્યા મુજબ, સભાપતિના નિર્ણયને કોર્ટમાં પડકારી શકાય છે ‘પરંતુ માત્ર અધિકાર ક્ષેત્રની ભૂલ, દુર્ભાવના કે કુદરતી ન્યાયના ઘોર ઉલ્લંઘનના કિસ્સામાં.’ હવે સભાપતિએ આના પર નિર્ણય આપી દીધો છે તો આ મામલો કોર્ટમાં જવો પણ નક્કી લાગે છે.
કોર્ટ આ મામલે શું વલણ અપનાવી શકે છે?
આના પર ‘બાર એન્ડ બેન્ચ’નો અભિપ્રાય છે કે કોર્ટ એવું માની શકે છે કે ‘જ્યારે મૂળ પાર્ટી કોઈ પણ પ્રભાવ વગર ચાલુ છે, ત્યારે ‘વિલય’ને માન્યતા આપવી એ અધિકાર-ક્ષેત્ર સાથે જોડાયેલી ભૂલ છે, જેમાં હસ્તક્ષેપ જરૂરી હોઈ શકે છે. આ સાતેયે સંખ્યા મુજબ નિર્ધારિત મર્યાદા પાર કરી લીધી છે. પરંતુ શું તેમણે બંધારણીય કસોટી પણ પાર કરી છે, તે સંપૂર્ણપણે અલગ પ્રશ્ન છે’ જે કોર્ટે નક્કી કરવાનો રહેશે.
આ પણ વાંચો – બકરીની ચોરીથી શરૂ થયેલો 9 વર્ષનો જંગ : 48 મોત અને 15 કરોડનો દંડ
