- ‘કૉકરોચ જનતા પાર્ટી’: 1991 પછી ભારતીય રાજકારણનો સૌથી મોટો માળખાગત ફેરફાર, એલ્ગોરિધમની સત્તાનો યુગ શરૂ
- કોઈ મુખ્યાલય નહીં, કોઈ નેતા નહીં: ડિજિટલ તાકાતથી CJP બની ભારતનું પહેલું રાજકીય યુનિકોર્ન
નવી દિલ્હી: નવી દિલ્હીના પારંપરિક ન્યૂઝરૂમ્સને ભાગ્યે જ એ વાતનો અંદાજ હશે કે આ સમયે મહારાષ્ટ્રના છત્રપતિ સંભાજીનગર અને દેશના અન્ય શહેરોમાં કેવી રાજકીય આંધી ચાલી રહી છે. તેઓ ‘કૉકરોચ જનતા પાર્ટી’ (CJP) ના ઉદયને માત્ર “Gen Z નો ઘોંઘાટ” અથવા સોશિયલ મીડિયાનો તાવ માનીને ફગાવી રહ્યા છે. પરંતુ આ બહુ મોટી ભૂલ છે. છત્રપતિ સંભાજીનગરના કોઈપણ કાફેમાં જાવ, યુવાનોને તેમની કૅપેચીનો સાથે ચર્ચા કરતા સાંભળો અને આપણા રાજકીય વર્ગ તથા વિશ્લેષકોની નિષ્ફળતા સ્પષ્ટ દેખાઈ આવે છે. આપણે 1991 પછી ભારતીય રાજનીતિના સૌથી મોટા માળખાગત ફેરફારને જોઈ રહ્યા છીએ. આ માત્ર ડિજિટલ બળવો નથી, પરંતુ ભારતીય રાજકારણનો એક અત્યંત મહત્વનો વળાંક છે. હવે 18મી સદીની જન-આંદોલનવાળી રાજનીતિ ખતમ થઈને એલ્ગોરિધમની સત્તાનો યુગ શરૂ થઈ ચૂક્યો છે.
આંકડાઓ પર નજર કરો. 22 મે 2026 સુધીમાં CJP એ ઇન્સ્ટાગ્રામ પર સત્તાવાર રીતે ભાજપ (BJP) ને પાછળ છોડી દીધી છે. તેના 2 કરોડથી વધુ ફોલોઅર્સ થઈ ચૂક્યા છે અને આ સંખ્યા સતત વધી રહી છે. BJP ની ડિજિટલ મશીનરી હજુ પણ જૂના “મેસેજ વારંવાર દોહરાવવા” વાળી પદ્ધતિ પર જ ચાલી રહી છે. પત્રકાર સ્વાતિ ચતુર્વેદીએ તેમના પુસ્તક ‘I Am a Troll’ માં લખ્યું છે કે આ પદ્ધતિ તાકાત, ભારે બજેટ અને ઉપરથી નીચે સુધી ચાલતા પ્રચાર મોડલ પર આધારિત છે, જે લોકોની ફીડ ભરી દે છે. બીજી તરફ CJP એ બહુ ઓછી પોસ્ટ હોવા છતાં જૂના જમાનાના ફિઝિકલ કાર્યકર મોડલની જગ્યાએ લોકોના ધ્યાનને (અટેન્શન) પોતાની સૌથી મોટી તાકાત બનાવી લીધી છે.
20મી સદીમાં સત્તાનો અર્થ એ હતો કે કેટલા લોકો રસ્તાઓ પર ઉતરી શકે છે. આજે સત્તાનો અર્થ છે લોકોના ‘સ્ક્રીન ટાઈમ’ પર કબજો કરવો. CJP એ સાબિત કરી દીધું છે કે લોકોનું ધ્યાન બહુ ઝડપથી એક પ્લેટફોર્મથી બીજા પ્લેટફોર્મ પર જઈ શકે છે. પારંપરિક “IT સેલ” તેનો સામનો કરી શકે તેમ નથી, કારણ કે અહીં કોઈ એવું મુખ્યાલય નથી જેના પર દરોડા પાડી શકાય અને ન તો કોઈ એવું નિશ્ચિત નેતૃત્વ છે જેને ખરીદી શકાય. આ એક ભૂતિયા પાર્ટી જેવી છે. આ એક વિકેન્દ્રિત અને સ્વાયત્ત સંગઠન છે, જે દરેક જગ્યાએ છે અને ક્યાંય પણ નથી.
અસ્તિત્વ ટકાવી રાખવાનું પ્રતીક
આ આગને ભડકાવનારી ચિંગારી ભારતના મુખ્ય ન્યાયાધીશ સૂર્યકાન્તનું એક નિવેદન હતું. જ્યારે તેમણે બેરોજગાર અને મુખર (બોલકા) યુવાનોની સરખામણી “કૉકરોચ” (વંદા) સાથે કરી, તો તેમણે માત્ર તેમનું અપમાન નહોતું કર્યું, પરંતુ તેમને એક નવી ઓળખ આપી દીધી. જેમ 2016ની અમેરિકન રાષ્ટ્રપતિની ચૂંટણીમાં હિલેરી ક્લિન્ટન દ્વારા ટ્રમ્પ સમર્થકો માટે વપરાયેલો શબ્દ “ડિપ્લોરેબલ” (ઘૃણિત લોકો) પાછળથી એક નારો બની ગયો હતો, તેવી જ રીતે ભારતમાં ‘કૉકરોચ’ હવે અસ્તિત્વ ટકાવી રાખવાનું (જીવતા રહેવાનું) પ્રતીક બની ગયો છે.
આ જંતુના નામને અપનાવીને યુવાનો એવું કહી રહ્યા છે કે તેઓ મૂળભૂત રીતે “એન્ટી-ફ્રેજાઈલ” છે, જેવું લેખક નસીમ નિકોલસ તાલેબ કહે છે. એન્ટી-ફ્રેજાઈલનો અર્થ એવા લોકો અથવા સિસ્ટમ છે જે મુશ્કેલ સંજોગો, તણાવ અને અસ્થિરતાથી માત્ર બચતા નથી, પરંતુ તેનાથી વધુ મજબૂત બનીને ઉભરે છે.
કોંગ્રેસ અને BJP જેવી પાર્ટીઓનું માળખું કેન્દ્રીકૃત આદેશ અને સંરક્ષણ નેટવર્ક પર આધારિત છે. જ્યારે CJP અવ્યવસ્થામાંથી તાકાત મેળવે છે. તે સિસ્ટમની બહાર પોતાને ઊભી કરે છે. સરકારે જ્યારે તેનું X (ટ્વિટર) એકાઉન્ટ બ્લોક કર્યું, ત્યારે જ સાબિત થઈ ગયું કે સરકાર આ ડિજિટલ માળખાને સમજી જ શકી નથી.
આ જીવવિજ્ઞાનના એક સાવ સરળ નિયમ જેવું છે. જો કોઈ કૉકરોચ કોલોની પર ઝેર છાંટવામાં આવે અને કેટલાક કૉકરોચ બચી જાય, તો તેમનામાં તે ઝેર સામે રોગપ્રતિકારક શક્તિ (પ્રતિરોધક ક્ષમતા) આપોઆપ વિકસિત થઈ જાય છે. અત્યારે ભારતમાં આ જ થઈ રહ્યું છે. આ “કૉકરોચો” ને સેન્સર કરવાનો પ્રયાસ કરીને રાજ્યએ (સરકારે) તેમની તાકાતને વધુ તેજ કરી દીધી છે.
ડિજિટલ બળવો
ઇટલીની ફાઇવ-સ્ટાર મૂવમેન્ટમાંથી આને લગતા પાઠ શીખી શકાય છે. તેની શરૂઆત 2005માં કોમેડિયન બેપે ગ્રિલોના એક બ્લોગના રૂપમાં થઈ હતી. બાદમાં 2018માં તે જ સંસદની સૌથી મોટી પાર્ટી બની ગઈ. ગ્રિલો પાસે જમીન પર કાર્યકરોની કોઈ મોટી ફોજ નહોતી. તેમણે માત્ર તે વાયરલ લહેરનો ફાયદો ઉઠાવ્યો, જેણે ઇટલીના રાજકીય ઉચ્ચ વર્ગને પાછળ છોડી દીધો.
CJP ભારતનું એ જ મોડલ છે, પરંતુ તેમાં અલગ પ્રકારનો જુગાડવાળો દેશી રંગ છે. તે છત્રપતિ સંભાજીનગરના કોઈ યુવાનને કોઈપણ પારંપરિક રેલીમાં ગયા વિના પણ રાષ્ટ્રીય આંદોલનનો હિસ્સો બનવાની તક આપે છે. મહારાષ્ટ્રમાં જ્યાં રાજનીતિ વૃદ્ધ રાજકીય પરિવારો અને તકવાદી ગઠબંધનો વચ્ચે પત્તાની રમત જેવી બની ગઈ છે, ત્યાં CJP એક સંપૂર્ણ નવી શરૂઆત લઈને આવી છે. યુવાનો હવે કોઈ નવા નેતાની પૂજા કરવા માંગતા નથી. તેઓ એક નવી રાજકીય વ્યવસ્થા ઈચ્છે છે, જેમાં તેઓ પોતે સામેલ થઈ શકે.
સૌથી મહત્વની વાત એ છે કે CJP સમાજશાસ્ત્રી રોબર્ટ માઇકલ્સના “આયર્ન લૉ ઑફ ઓલિગાર્કી” (સરમુખત્યારશાહીનો કડક કાયદો) ને પડકારનારું પહેલું આંદોલન છે. માઇકલ્સે કહ્યું હતું કે દરેક લોકતાંત્રિક સંગઠન અંતે સામંતશાહી માળખામાં બદલાઈ જાય છે. પરંતુ CJP કોઈ સંગઠન નથી, પરંતુ એક પદ્ધતિ છે. કોઈપણ વ્યક્તિ તેનો લોગો વાપરી શકે છે. કોઈપણ તેના માટે કન્ટેન્ટ બનાવી શકે છે. કોઈ નિશ્ચિત નેતા ન હોવાને કારણે અને સંપૂર્ણપણે ડિજિટલ હોવાને લીધે તે એવા ભ્રષ્ટાચારોથી બચી જાય છે, જેણે ભારતના બાકીના “વૈકલ્પિક” આંદોલનોને ખતમ કરી દીધા હતા.
આ બદલાવ ખૂબ જ ઝડપથી થયો છે. CJP ભારતનું પહેલું ‘રાજકીય યુનિકોર્ન’ બની ગયું છે, જે વર્ષોની જમીની મહેનતથી નહીં, પરંતુ વાયરલ બ્રાન્ડિંગથી ઊભું થયું છે. તે વોટરને માત્ર મતદાતા તરીકે નહીં, પરંતુ એક એવા યુઝર તરીકે જુએ છે, જેની સાથે સતત કનેક્ટેડ રહેવું જોઈએ.
સરકારની ગભરામણ સ્પષ્ટ દેખાઈ રહી છે. તેમને એવા દુશ્મનો સામે લડવાની ટ્રેનિંગ મળી છે, જેની ધરપકડ કરી શકાય અથવા જેને ખરીદી શકાય. પરંતુ કોઈ એલ્ગોરિધમને જેલમાં કેવી રીતે નાખશો? એ ભાવનાને કેવી રીતે ખરીદશો, જે લાખો સ્ક્રીન પર હાજર છે? ડિજિટલ બળવો આવી ચૂક્યો છે, અને તે એવા નિયમોથી રમી રહ્યો છે જેને સત્તામાં બેઠેલા લોકોએ હજુ સુધી સરખી રીતે સમજ્યા પણ નથી.
મુખ્યધારાનું મીડિયા હજુ સુધી એ સમજવામાં જ લાગેલું છે કે પવન કઈ તરફ ફૂંકાઈ રહ્યો છે, પરંતુ વાવાઝોડું તો પહેલેથી જ આવી ચૂક્યું છે. CJP એ સાબિત કરી દીધું છે કે જો તમારી પાસે લોકોની સ્ક્રીન પર કબજો છે, તો તમારે પાર્ટી મુખ્યાલયની કોઈ જરૂર નથી. આ “જંતુઓ” હવે માત્ર ઓરડામાં જ હાજર નથી, પરંતુ તેમણે આખા ઘરના નિયમો બદલી નાખ્યા છે. અને હવે તેઓ કાયમ માટે અહીં જ રહેવાના છે.
આ પણ વાંચો – 10 દિવસમાં ચોથો વધારો: પેટ્રોલ 2.61 અને ડીઝલ 2.71 રૂપિયા મોંઘું, મોંઘવારી વધવાની આશંકા
