- સુરત પોલીસ ગુનાની જડ છોડીને તેની શાખાઓ કાપી રહી છે. સુરતને DCP નકુમ નહીં, પૂર્વ કમિશનર અસ્થાના સ્ટાઇલની જરૂર છે
અભિષેક પાંડેય, સુરત: સુરતમાં હત્યા થાય ત્યારે પોલીસની કાર્યવાહીનો એક નક્કીશુદા ઢાંચો જોવા મળે છે. ઘટનાસ્થળે પહોંચવું, એફઆઈઆર નોંધવી, આરોપીઓને શોધવા, ધરપકડ કરવી, હથિયારો કબજે કરવા અને ત્યારબાદ પ્રેસ કોન્ફરન્સમાં કાર્યવાહી જાહેર કરવી. ચાકુ, તલવાર અને અન્ય હથિયારો ટેબલ પર ગોઠવાય છે, તસવીરો લેવાય છે અને પોલીસની સફળતા સોશિયલ મીડિયા સુધી પહોંચે છે. કાયદાકીય રીતે આ તપાસનો હિસ્સો છે. પરંતુ સવાલ એ છે કે જો એ જ શહેરમાં વારંવાર ઓછી ઉંમરના યુવકો હિંસક ગુનાઓમાં દેખાવા લાગે તો શું માત્ર આરોપીની ધરપકડને પોલીસિંગની સફળતા માની શકાય?
અહીં ‘ક્રાઇમ કંટ્રોલ’ અને ‘રિયલ પોલીસિંગ’ વચ્ચેનો તફાવત સમજવો જરૂરી છે. ગુનો થયા પછી આરોપીને પકડવો ક્રાઇમ કંટ્રોલ છે. પરંતુ ગુનેગાર તૈયાર થવાની પ્રક્રિયા, તેને મળતું નેટવર્ક, હથિયાર, પૈસા, રક્ષણ અને ઓળખની ભૂખને સમજવી રિયલ પોલીસિંગ છે. એક હત્યાનો કેસ ઉકેલી દેવાથી પોલીસની ફાઇલ બંધ થઈ શકે છે, પરંતુ જો એ જ વિસ્તારમાં થોડા સમય બાદ બીજો કિશોર હથિયાર લઈને ઊભો થાય તો સમસ્યા યથાવત રહે છે.
સતીશ મરાઠાથી પાંડેસરા સુધી બદલાતી તસવીર
સતીશ મરાઠા હત્યાકાંડ આ બદલાતી અપરાધિક રચનાનું તાજું ઉદાહરણ છે. પોલીસના જણાવ્યા મુજબ, ધરપકડ કરાયેલા આરોપીઓમાં ત્રણ સગીર અને અન્ય કેટલાક આરોપીઓ પણ નાની ઉંમરના છે. પોલીસનો દાવો છે કે હત્યાનું કાવતરું લાજપોર સેન્ટ્રલ જેલમાંથી ઘડાયું હતું. જો તપાસમાં આ દાવો સાબિત થાય તો સવાલ માત્ર હત્યા સુધી સીમિત નહીં રહે. સવાલ એ પણ રહેશે કે જૂના અપરાધીઓ પોતાના સંઘર્ષ માટે નવી પેઢી સુધી કેવી રીતે પહોંચી રહ્યા છે.
પાંડેસરાની ઘટનાઓ આ ચિત્રને વધુ ગંભીર બનાવે છે. માર્ચ 2026માં 16 વર્ષના વિદ્યાર્થી પર ચાકુથી હુમલો થયો હતો. મે મહિનામાં 16 વર્ષના કિશોરની બીજા 16 વર્ષના કિશોરે કથિત રીતે ચાકુ મારીને હત્યા કરી હતી. એક ઘટનાની શરૂઆત શાળાના કાર્યક્રમ દરમિયાનના વિવાદથી થઈ હતી, તો બીજી ઘટના મોબાઈલ ફોનને નુકસાન પહોંચાડવાના વિવાદમાંથી શરૂ થઈ હતી. કારણો નાના હતા, પરંતુ હિંસાનું પરિણામ ઘાતક હતું.
ડિસેમ્બર 2025ના ગોડાદરા ડબલ મર્ડરમાં પણ 16 વર્ષના આરોપીની ધરપકડ થઈ હતી. લિંબાયતમાં પણ હત્યાના કેસોમાં સગીરોની સંડોવણી સામે આવી છે. આ ઘટનાઓને અલગ-અલગ એફઆઈઆર તરીકે જોવી સરળ છે, પરંતુ અપરાધ વિશ્લેષણ માટે એટલું પૂરતું નથી. પોલીસને આરોપીઓની ઉંમર, વિસ્તાર, પરસ્પર સંપર્ક, હથિયારોના સ્ત્રોત, સોશિયલ મીડિયા પ્રવૃત્તિ અને જૂના ગુનેગારો સાથેના સંબંધોનો એકસાથે અભ્યાસ કરવો પડશે.
ગુના પહેલાં જન્મે છે ‘રંગબાજી’
‘રંગબાજી’ માત્ર દાદાગીરી કે ગેંગવોર નથી. તે એવી માનસિકતા છે જેમાં લોકો પાસેથી સન્માન મેળવવા કરતાં ભય પેદા કરવો વધુ મહત્વનું બની જાય છે. હથિયાર શક્તિનું પ્રતીક બને છે અને ‘ભાઈ’ તરીકે ઓળખાવું શિક્ષણ, રોજગાર કે સિદ્ધિ કરતાં વધુ આકર્ષક બનવા લાગે છે.
સુરતનું ઔદ્યોગિક વિસ્તરણ અને સ્થળાંતર શહેરની મોટી તાકાત છે. પરંતુ ઝડપી શહેરીકરણ સાથે યુવાનો માટે શિક્ષણ, રમતગમત, રોજગાર, સામાજિક જોડાણ અને સકારાત્મક ઓળખના પૂરતા અવકાશ ઊભા ન થાય તો અપરાધિક નેટવર્ક તેમની ઓળખની ભૂખનો ઉપયોગ કરી શકે છે. મોટાભાગના યુવાનો આ રસ્તે જતા નથી, પરંતુ અપરાધની દુનિયા એવા થોડા યુવકોને શોધે છે જેમને પૈસા કરતાં પહેલાં ઓળખ જોઈએ છે.
આજે આ પ્રક્રિયાને સોશિયલ મીડિયાએ વધુ સરળ બનાવી છે. હથિયાર સાથેની તસવીર, મોંઘી બાઈક, ફિલ્મી સંવાદ, ગેંગનું નામ અને ‘ભાઈ’ની છબી મળીને ગુનાને એક દેખાવમાં ફેરવે છે. કિશોર માટે ગુનેગાર માત્ર ગુનેગાર રહેતો નથી. તે એક ‘લાઇફસ્ટાઇલ’ તરીકે રજૂ થવા લાગે છે. પોલીસ માટે આ સૌથી મુશ્કેલ પડકાર છે, કારણ કે અહીં લડાઈ માત્ર ગુનાની નથી, ગુનાની આકર્ષક છબી સામે પણ છે.
રીલ પોલીસિંગનો પ્રશ્ન
સોશિયલ મીડિયાના યુગમાં પોલીસિંગ પણ ઘણી વખત દૃશ્ય પ્રદર્શન બની રહી છે. આરોપીઓની ધરપકડ, હથિયારોની રજૂઆત અને પોલીસ કાર્યવાહીના વીડિયો જનતા સુધી પહોંચે છે. પોલીસની સખત કાર્યવાહી જાહેર થવી ખોટી નથી. પરંતુ જ્યારે કાર્યવાહીનું પ્રદર્શન અને વાયરલ જ પોલીસિંગની સફળતાનો માપદંડ બનવા લાગે ત્યારે સમસ્યા ઊભી થાય છે.
તાજેતરમાં સુરત SOGના DCP રાજદીપસિંહ નકુમ સાથે જોડાયેલા એક વીડિયોને લઈને ગુજરાત હાઈકોર્ટે સ્વતઃ સંજ્ઞાન લીધું હતું. આરોપીઓને જાહેરમાં લઈ જવાની રીત અને પોલીસના વર્તન અંગે સવાલો ઉઠ્યા હતા. આ ઘટનાને માત્ર પોલીસ કડક હતી કે નહીં એટલા સીમિત સવાલથી જોવી યોગ્ય નહીં બને. મૂળ સવાલ એ છે કે પોલીસની શક્તિનો ઉપયોગ કાયદાની નિશ્ચિતતા માટે થવો જોઈએ ન કે વાયરલ થવા કેમેરા સામે શક્તિનું પ્રદર્શન કરવા માટે?
પોલીસની વાસ્તવિક સફળતા આરોપીના જુલૂસમાં નહીં, પરંતુ તેના નેટવર્ક સુધી પહોંચવામાં છે. તેને હથિયાર કોણે આપ્યું, પૈસા ક્યાંથી આવ્યા, લક્ષ્યની માહિતી કોણે આપી, રક્ષણ કોણે આપ્યું અને પાછળ આર્થિક લાભ કોને મળવાનો હતો, આ સવાલોના જવાબ પ્રેસ કોન્ફરન્સમાં મળતા નથી. તેના માટે ઇન્ટેલિજન્સ, સાયબર તપાસ અને સતત મેદાની તપાસ જરૂરી છે.
રાજકારણને દેખાતું પરિણામ, તેમને સુરક્ષિત શહેર કરતાં રીલ અને વાયરલ ક્લિપ જોઈએ
રાજકીય વ્યવસ્થાને તાત્કાલિક દેખાતી કાર્યવાહી બતાવવી સરળ હોય છે. આરોપી પકડાયો, હથિયાર મળ્યું અને પોલીસ સખત છે, આ સંદેશ તરત અસર કરે છે. પરંતુ પોલીસિંગની સૌથી મહત્વપૂર્ણ સફળતાઓ ઘણીવાર કેમેરામાં દેખાતી જ નથી.
કોઈ કિશોરને ગેંગમાં જોડાતા પહેલાં અટકાવવો, હથિયાર સપ્લાયર સુધી મહિનાઓની તપાસ પછી પહોંચવું, જેલમાંથી ચાલતા અપરાધિક સંપર્કને તોડવો અથવા કોઈ હિસ્ટ્રીશીટરના નાણાકીય નેટવર્કને ખતમ કરવું, આ બધું પોલીસિંગ છે. પરંતુ તેની તસવીર વાયરલ થતી નથી.
સુરતને આવી જ અદૃશ્ય પરંતુ અસરકારક પોલીસિંગની જરૂર છે. કારણ કે શહેરની સુરક્ષા પ્રેસ કોન્ફરન્સમાં ગોઠવાયેલા હથિયારોની સંખ્યાથી નક્કી થતી નથી. સુરક્ષા એ વાતથી નક્કી થાય છે કે આગામી ગુનો બનતા પહેલાં પોલીસને તેની કડીની જાણ થાય છે કે નહીં.
પ્રેસ કોન્ફરન્સની ટેબલ પણ એક સવાલ છે
સુરત પોલીસની કોમ્બિંગ અથવા હથિયાર જપ્ત કરવાની કાર્યવાહી બાદ ચાકુ અને ધારદાર હથિયારોની તસવીરો સામે આવે ત્યારે તેને માત્ર સફળતા તરીકે જોવી પૂરતી નથી. જો શહેરમાં વારંવાર હથિયારો મળી રહ્યા હોય અને એ જ શહેરમાં કિશોરો ચાકુ લઈને ગંભીર હુમલા કરી રહ્યા હોય તો તેના સામાજિક માનસિકતાના મૂળ સ્રોત સુધી પહોંચવું વધુ જરૂરી છે.
દરેક જપ્ત થયેલું હથિયાર માત્ર મુદામાલ નથી. તે લીડ છે. તે ક્યાંથી આવ્યું, કોણે ખરીદ્યું, કોને આપ્યું અને ક્યાં કારણે લીધા, ઘાતક હથિયાર રાખવા માનસિકતા અને સામાજિક કારણ શું છે, આ સવાલો સુધી પોલીસ પહોંચે ત્યારે જ હથિયાર જપ્ત કરવાની કાર્યવાહી ગુના નિયંત્રણથી આગળ વધીને ગુના નિવારણ બને છે.
લાજપોરથી રસ્તા સુધી પહોંચતી કડી
સતીશ મરાઠા હત્યાકાંડમાં પોલીસનો દાવો છે કે હત્યાનું કાવતરું લાજપોર સેન્ટ્રલ જેલમાંથી ઘડાયું હતું. આ દાવાની સત્યતા તપાસ અને ન્યાયિક પ્રક્રિયા નક્કી કરશે. પરંતુ જો તપાસ આ દિશામાં આગળ વધી રહી છે તો આ માત્ર હત્યાની તપાસ નથી. આ જેલ ઇન્ટેલિજન્સ અને સંગઠિત ગુનાખોરી વચ્ચેના સંભવિત જોડાણની તપાસ પણ છે.
સંગઠિત ગુનાખોરીમાં જેલ હંમેશા નેટવર્કનો અંત બને તે જરૂરી નથી. જૂના સંપર્કો, નાણાકીય હિતો અને અપરાધિક સંબંધો બહાર સુધી અસર કરી શકે છે. તેથી સવાલ એ પણ છે કે જેલમાં રહેલા ગુનેગાર કોના સંપર્કમાં છે અને શું તેમના સંપર્કો બહારના નેટવર્કને અસર કરી રહ્યા છે.
જો સતીશ મરાઠા કેસમાં જેલમાંથી કાવતરું ઘડાયું હોવાનો દાવો સાબિત થાય તો સૌથી મોટી સફળતા રસ્તા પરથી કોઈ એક આરોપીની ધરપકડ નહીં, પરંતુ જેલથી રસ્તા સુધી પહોંચેલી સમગ્ર કમ્યુનિકેશન ચેઇન તોડવાની રહેશે.
કિશોર આરોપી કે ગુનાના નેટવર્કનો સસ્તો મોહરો?
સંગઠિત ગુનાખોરી માટે કિશોરો સરળ નિશાન બની શકે છે. ઓછી ઉંમર, મર્યાદિત કાનૂની સમજ, પૈસાની જરૂરિયાત, ઓળખ મેળવવાની ઇચ્છા અને મિત્રવર્તુળનું દબાણ તેમને અપરાધિક નેટવર્ક માટે ઉપયોગી બનાવે છે. ગુનેગાર તેમને માત્ર પૈસા આપતો નથી. તે તેમને ઓળખ અને શક્તિનો ભ્રમ પણ આપે છે.
આથી કોઈ સગીરની ધરપકડ સાથે તપાસ પૂરી થવી ન જોઈએ. પોલીસને એ શોધવું પડશે કે આ બાળક સુધી પહોંચ્યું કોણ? તેને ગુનામાં કોણ લાવ્યું? હથિયાર કોણે આપ્યું? કયા મોટા ગુનેગાર સાથે તેનો સંપર્ક હતો? જો આ સવાલોના જવાબ નહીં મળે તો એક આરોપી પકડાશે, પરંતુ ભરતીની પ્રક્રિયા ચાલુ રહેશે.
રિયલ પોલીસિંગ એટલે વધુ ડંડો નહીં, વધુ ઇન્ટેલિજન્સ
રિયલ પોલીસિંગનો અર્થ પોલીસ નરમ બને તે નથી. તેનો અર્થ એ છે કે પોલીસ પોતાની શક્તિનો ઉપયોગ બળ કરતાં બુદ્ધિપૂર્વક વધુ કરે. સંગઠિત ગુનાખોરી સામેની સૌથી અસરકારક કાર્યવાહી ઘણી વખત કેમેરા સામે થતી નથી. તે મહિનાઓની નજર, સાયબર ઇન્ટેલિજન્સ, નાણાકીય તપાસ, જેલ ઇન્ટેલિજન્સ અને સ્થાનિક નેટવર્કની મેપિંગ પછી સામે આવે છે.
સુરતના સંવેદનશીલ વિસ્તારોમાં એક સંકલિત ક્રિમિનલ ઇકોસિસ્ટમ મેપિંગની જરૂર છે. કયા હિસ્ટ્રીશીટર સાથે કયા યુવાનો જોડાયેલા છે, નાના ગેંગ કયા મોટા ગુનેગારોના સંપર્કમાં છે, ગેરકાયદે દારૂ અને જુગારના પૈસા ક્યાંથી આવે છે અને ક્યાં જાય છે, હથિયારો ક્યાંથી આવે છે, જેલમાં રહેલા ગુનેગારોના બહારના સંપર્કો કોણ છે અને સોશિયલ મીડિયા પર અપરાધિક ઓળખ કોણ ઊભી કરી રહ્યું છે, આ તમામ બાબતોને એક જ નકશા પર જોવાની જરૂર છે.
કારણ કે ગેંગ માત્ર હથિયારથી નથી ચાલતી. તે પૈસા, સંપર્ક, ભય, ઓળખ અને રક્ષણથી ચાલે છે. પોલીસ જો માત્ર હથિયાર પકડશે તો ગેંગનો ચહેરો બદલાશે, તેનું માળખું નહીં.
એફઆઈઆર અંત નહીં, તપાસની શરૂઆત છે
એફઆઈઆર કહે છે કે ગુનો શું બન્યો. પરંતુ ગંભીર તપાસ એ શોધે છે કે ગુનો કેમ બન્યો, કોણે કરાવ્યો, કોને તેનો લાભ મળવાનો હતો અને આ ગુનો શક્ય બનાવનાર આખું નેટવર્ક શું હતું.
સતીશ મરાઠા કેસમાં નવ આરોપીઓની ધરપકડ બાદ તપાસ અટકી જાય તો પોલીસ હત્યાના આરોપીઓ સુધી પહોંચી ગણાશે. પરંતુ જો તપાસ હથિયાર સપ્લાય, નાણાકીય નેટવર્ક, જેલ સંપર્કો અને યુવાનોની ભરતી સુધી પહોંચશે તો જ તે સંગઠિત ગુનાખોરી સામેની કાર્યવાહી ગણાશે.
આ જ રીતે પાંડેસરા, ગોડાદરા અને લિંબાયતની ઘટનાઓને અલગ-અલગ કેસ તરીકે નહીં, પરંતુ યુવા હિંસા અને અપરાધિક પ્રભાવના સંભવિત પેટર્ન તરીકે જોવાની જરૂર છે. આ જ કેસ ઉકેલવા અને ગુનો અટકાવવા વચ્ચેનો તફાવત છે.
સુરતને દેખાતી પોલીસ નહીં, કામ કરતી પોલીસ જોઈએ
સુરત જેવા ઔદ્યોગિક અને સ્થળાંતરિત શહેર માટે ગુનાની છબી માત્ર કાયદો અને વ્યવસ્થાનો પ્રશ્ન નથી. તે શહેરની સામાજિક અને આર્થિક વિશ્વસનીયતાનો પણ પ્રશ્ન છે. જો કોઈ વિસ્તારની ઓળખ સતત ગેંગવોર, ચાકૂબાજી, સગીરોની હિંસા અને રંગબાજીથી બનવા લાગે તો તેની અસર પોલીસ રેકોર્ડથી ઘણી આગળ જાય છે.
સુરતને એવી પોલીસિંગ જોઈએ જે કેમેરા સામે શક્તિ બતાવવા કરતાં કેમેરા પાછળ અપરાધની રચના સમજે. આરોપી પકડાય તે જરૂરી છે, પરંતુ તે આરોપી બન્યો કેવી રીતે તે શોધવું વધુ જરૂરી છે. હથિયાર જપ્ત કરવું જરૂરી છે, પરંતુ હથિયાર પહોંચાડનાર સુધી પહોંચવું તેનાથી વધુ જરૂરી છે. નાના ગેંગ સભ્યોને પકડવા જરૂરી છે, પરંતુ તેમને તૈયાર કરનાર સુધી પહોંચવું એ સાચી સફળતા છે.
સુરતની સમસ્યા માત્ર એ નથી કે ગુનેગારો કેટલા છે. મૂળ સવાલ એ છે કે ગુનેગારો તૈયાર કેવી રીતે થઈ રહ્યા છે. રીલ પોલીસિંગમાં પોલીસ ગુના પછી દેખાય છે. રિયલ પોલીસિંગમાં પોલીસ દેખાતી નથી, કારણ કે તેણે ગુનો થવા દીધો જ નથી.
સુરત પોલીસ સામે હવે આ જ કસોટી છે. ચાકુ પકડી લેવું ક્રાઇમ કંટ્રોલ છે. ચાકુ કયા હાથમાં જવાનું છે તે પહેલાં ઓળખી લેવું પોલીસિંગ છે. અને જે માનસિકતા એ હાથને ચાકુ ઉઠાવવા માટે તૈયાર કરે છે, તેને ઓળખીને તોડવી એ સુરતની આગામી પોલીસિંગની સૌથી મોટી જરૂરિયાત છે.
Continue….!
આ પણ વાંચો – સૌરાષ્ટ્રના કુખ્યાત ગુનેગારના ખભા પર સવાર વહીવટદાર ઉપેન્દ્ર રાયજાદાનો ‘દાદાગીરી’નો વહીવટ!
