- બંગાળની જીત અને બદલાતી રણનીતિ: શું ભાજપ હવે નવી ‘કોંગ્રેસ’ બની રહી છે?
પશ્ચિમ બંગાળમાં ભારતીય જનતા પાર્ટીની તાજેતરની સફળતાને માત્ર એક ચૂંટણી જીત તરીકે જોવું પૂરતું નથી. આ જીત એ એક મોટા રાજકીય પરિવર્તનનો સંકેત છે, જેના માધ્યમથી ભાજપ પોતાને સર્વભારતીય પાર્ટી તરીકે નવી રીતે સ્થાપિત કરવાની દિશામાં આગળ વધી રહી છે. અત્યાર સુધી ઉત્તર અને પશ્ચિમ ભારત સુધી મજબૂત રહેલી પોતાની પકડને હવે ભાજપ પૂર્વીય ભારત સુધી વિસ્તૃત કરી રહી છે. બિહારમાં પ્રથમ વખત મુખ્યમંત્રી પદ સુધી પહોંચ્યા બાદ હવે બંગાળમાં સત્તાની નજીક પહોંચવું એ આ પરિવર્તનના મહત્વપૂર્ણ તબક્કા છે.
અસમમાં ભાજપની જીતને ઘણીવાર ઘુસણખોરી જેવા મુદ્દાઓ સાથે જોડવામાં આવી છે, પરંતુ બંગાળનું રાજકીય પરિસ્થિતિ તેમાં અલગ છે. અહીં ભાજપે પહેલીવાર પોતાના પરંપરાગત વૈષ્ણવ હિંદુત્વના સીમિત ઘેરાથી બહાર આવીને સ્થાનિક સાંસ્કૃતિક અને ધાર્મિક પરંપરાઓને સ્વીકારવાનો પ્રયાસ કર્યો છે. બંગાળની શક્ત પરંપરા, જ્યાં દેવી શક્તિની આરાધના અને માંસાહાર સામાજિક જીવનનો ભાગ છે, તેને માન્યતા આપવાની રાજકીય સમજણ ભાજપ માટે એક મહત્વપૂર્ણ વળાંક સાબિત થઈ છે.
લાંબા સમય સુધી ભાજપનું હિંદુત્વ વૈષ્ણવ વિચારોની આસપાસ કેન્દ્રિત રહ્યું હતું, જેમાં શાકાહાર અને ચોક્કસ જીવનશૈલીને વધારે પ્રાધાન્ય આપવામાં આવતું હતું. આ કારણે દક્ષિણ અને પૂર્વ ભારત જેવા વિસ્તારોમાં તેની સ્વીકાર્યતા મર્યાદિત રહી હતી. હવે ભાજપ આ સીમાઓ તોડવાનો પ્રયાસ કરી રહી છે. માછલી ખાવાની જાહેર સ્વીકારતા હોય કે ખોરાક અંગે વધુ લવચીક અભિગમ, આ બધા સંકેતો દર્શાવે છે કે પાર્ટી હવે વિવિધતાને નકારતી નથી, પરંતુ તેને અપનાવવાની રાજકીય રીત અપનાવી રહી છે.
આ બદલાવ માત્ર સાંસ્કૃતિક સ્તર સુધી મર્યાદિત નથી. સામાજિક અને રાજકીય મુદ્દાઓ પર પણ ભાજપ પોતાનો અભિગમ બદલતી દેખાય છે. આરક્ષણ, જાતિ ગણતરી અને બહુજન રાજકારણ જેવા મુદ્દાઓ પરનો તેનો બદલાતો અભિગમ દર્શાવે છે કે પાર્ટી હવે પોતાના પરંપરાગત આધારથી આગળ વધી વ્યાપક સામાજિક ગઠબંધન બનાવવાની કોશિશ કરી રહી છે. આ એ જ મોડેલ છે, જેના આધારે ક્યારેય કોંગ્રેસે દેશભરમાં પોતાનું પ્રભુત્વ સ્થાપિત કર્યું હતું, જ્યાં વિવિધ વિચારો અને વર્ગોને એક જ છત્ર નીચે લાવવામાં આવ્યા હતા.
પરંતુ આ વિસ્તરણ સાથે કેટલાક આંતરિક વિરોધાભાસો પણ જોડાયેલા છે. વિચારધારાત્મક રીતે સંકળાયેલી સંસ્થાઓ અને સત્તા વચ્ચેનું સંતુલન હવે એક પડકાર બની રહ્યું છે. સત્તાનું કેન્દ્રીકરણ, મર્યાદિત નેતૃત્વ અને કોર્પોરેટ પ્રભાવ અંગે ઉઠતા પ્રશ્નો પાર્ટી માટે આગામી સમયમાં મુશ્કેલી ઊભી કરી શકે છે. સાથે સાથે, માત્ર ઓળખ અને સાંસ્કૃતિક મુદ્દાઓ પર આધારિત રાજકારણ લાંબા ગાળે ટકાઉ રહેતું નથી. આર્થિક પ્રશ્નો અંતે કેન્દ્રમાં આવે જ છે.
ભારત જેવા વિવિધતાભર્યા દેશમાં કોઈપણ મોટી રાજકીય પાર્ટીને અંતે સર્વસમાવેશી બનવું પડે છે. ભાજપ પણ હવે એ જ દિશામાં આગળ વધી રહી છે, જ્યાં વિચારધારા અને વ્યવહાર વચ્ચે સંતુલન સાધવું અનિવાર્ય બને છે.
હાલ માટે બંગાળની આ જીતે એક વાત સ્પષ્ટ કરી છે કે ભાજપ હવે બદલાતી પાર્ટી છે, જે પરિસ્થિતિ મુજબ પોતાનું સ્વરૂપ બદલવામાં સંકોચ રાખતી નથી. આ પરિવર્તન તેને ક્યાં સુધી લઈ જશે અને તેના આંતરિક વિરોધાભાસો ક્યારે સામે આવશે, તે સમય જ બતાવશે.
અભિષેક પાંડેય
સંપાદક, ગુજરાત એક્સક્લૂસિવ
