ભારતમાં કેન્સરના બદલાતા પ્રવાહ: સર્વાઇકલ કેન્સર ઘટ્યું, પરંતુ સ્તન અને ઓરલ કેન્સરના કેસોમાં ચિંતાજનક વધારો

• ICMR સ્ટડીનો ચોંકાવનારો ખુલાસો: ભારતમાં પુરુષોમાં ઓરલ અને મહિલાઓમાં બ્રેસ્ટ કેન્સર વધ્યું, જાણો શું છે કારણો
• સર્વાઇકલ કેન્સર ઘટી રહ્યું છે, પરંતુ બ્રેસ્ટ અને ઓરલ કેન્સર વધી રહ્યા છે – શું કહે છે ICMR નો અભ્યાસ?

નવી દિલ્હી: ભારતમાં 1998 થી 2017 વચ્ચે સ્તન કેન્સર (Breast Cancer) અને પુરુષોમાં ઓરલ કેન્સર (Oral Cancer) ના કેસો સતત વધ્યા છે, જ્યારે મોટાભાગના સમૃદ્ધ G20 દેશોમાં વલણો એવું દર્શાવે છે કે આ કેસો કાં તો સ્થિર થઈ રહ્યા છે અથવા ઘટી રહ્યા છે.

આ જ સમયગાળા દરમિયાન ભારતમાં સર્વાઇકલ કેન્સર (Cervical Cancer) ના કેસોમાં ઝડપથી ઘટાડો થયો છે. આ માહિતી ભારતીય આયુર્વિજ્ઞાન અનુસંધાન પરિષદ (ICMR) ના વૈજ્ઞાનિકોના એક નવા વિશ્લેષણમાં સામે આવી છે, જે આ મહિને ‘જર્નલ ઓફ પબ્લિક હેલ્થ’ માં પ્રકાશિત થયું છે.

આ સંશોધન ICMR-નેશનલ ઇન્સ્ટિટ્યૂટ ઓફ નોન-કમ્યુનિકેબલ ડિસીઝ એપિડેમિયોલોજી (ICMR-NINE), બેંગલુરુના પાંચ વૈજ્ઞાનિકો દ્વારા કરવામાં આવ્યું છે. આ સંસ્થા પહેલા નેશનલ સેન્ટર ફોર ડિસીઝ ઇન્ફોર્મેટિક્સ એન્ડ રિસર્ચ (NCDIR) તરીકે ઓળખાતી હતી. આ અભ્યાસમાં 1996 થી 2020 વચ્ચે G20 દેશોમાં સ્તન, સર્વાઇકલ અને ઓરલ કેન્સરની ઘટનાઓ અને મૃત્યુદરના વલણોનું વિશ્લેષણ કરવામાં આવ્યું છે.

આ વિશ્લેષણમાં ‘એજ-પીરિયડ-કોહોર્ટ એનાલિસિસ’ (age-period-cohort analysis) નામની પદ્ધતિનો ઉપયોગ કરવામાં આવ્યો છે, જે ઉંમર વધવાની અસરોને મોટા ઐતિહાસિક વલણો અને પેઢીગત ફેરફારોથી અલગ કરીને જુએ છે. આનાથી એ સમજવામાં મદદ મળે છે કે શું કેન્સરનું જોખમ ખરેખર વધી રહ્યું છે કે માત્ર વસ્તી વૃદ્ધ થઈ રહી હોવાને કારણે વધી રહ્યું છે.

ભારત માટે શું કહે છે આંકડા?

પરિણામો ભારત માટે સ્પષ્ટ છે. સ્તન કેન્સરની ઘટનાઓ પ્રતિ વર્ષ 1.83 ટકાના દરે વધી છે. પુરુષોમાં ઓરલ કેન્સરની ઘટનાઓ વાર્ષિક 1.20 ટકા વધી છે. પરંતુ સર્વાઇકલ કેન્સર આ વલણથી અલગ રહ્યું છે, જ્યાં ભારતમાં પ્રતિ વર્ષ 4.19 ટકાનો ઝડપી ઘટાડો નોંધાયો છે, જે અભ્યાસ કરાયેલા તમામ દેશોમાં સૌથી મોટા ઘટાડા પૈકીનો એક છે.

ઉચ્ચ આવક ધરાવતા દેશોમાં વલણો અલગ-અલગ રહ્યા છે. યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સમાં સ્તન કેન્સરની ઘટનાઓમાં વાર્ષિક 0.44 ટકાનો ઘટાડો નોંધાયો છે. ઓસ્ટ્રેલિયા, કેનેડા અને ફ્રાન્સમાં હળવો વધારો જોવા મળ્યો છે. ફ્રાન્સમાં પુરુષોમાં ઓરલ કેન્સરની ઘટનાઓ પ્રતિ વર્ષ 2.75 ટકા ઘટી છે, જે સૌથી ઝડપી ઘટાડા પૈકીનો એક છે.

ચીનમાં આ અભ્યાસમાં સૌથી ઝડપી વૃદ્ધિ જોવા મળી છે. ચીનમાં સ્તન કેન્સરની ઘટનાઓ પ્રતિ વર્ષ 2.03 ટકા વધી છે. સર્વાઇકલ કેન્સરની ઘટનાઓ 6.11 ટકા પ્રતિ વર્ષના દરે વધી છે. પુરુષોમાં ઓરલ કેન્સર પણ ચીનમાં 1.10 ટકા વાર્ષિક વધ્યું છે.

ભારત G20 ના વલણથી અલગ

આ અભ્યાસે દેશોને તેમના સામાજિક-જનસાંખ્યિકીય સૂચકાંક (SDI) ના આધારે વહેંચ્યા છે, જે આવક, શિક્ષણ અને પ્રજનન દરનું સંયુક્ત માપ છે અને વિકાસનું એક સૂચક છે. ભારત આમાં નિમ્ન-મધ્યમ SDI જૂથમાં આવે છે.

મોટાભાગના ઉચ્ચ SDI દેશોમાં મૃત્યુદરની સ્થિતિ સારી રહી છે. યુકેમાં સ્તન કેન્સરથી મૃત્યુદર વાર્ષિક 2.52 ટકા ઘટ્યો છે. કેનેડામાં 2.47 ટકા અને ઓસ્ટ્રેલિયામાં 2.25 ટકાનો ઘટાડો નોંધાયો છે. સર્વાઇકલ કેન્સરથી મૃત્યુદર સૌથી વધુ દક્ષિણ કોરિયામાં 3.06 ટકા પ્રતિ વર્ષ ઘટ્યો છે.

ફ્રાન્સમાં પુરુષોમાં ઓરલ કેન્સરથી મૃત્યુદર 4.16 ટકા વાર્ષિક ઘટ્યો છે. પરંતુ તમામ ઉચ્ચ આવક ધરાવતા દેશોમાં એવું થયું નથી. જાપાન અને દક્ષિણ કોરિયામાં સ્તન કેન્સરથી મૃત્યુદર વધ્યો છે. યુકેમાં પુરુષો અને મહિલાઓ બંનેમાં ઓરલ કેન્સરથી મૃત્યુદર પણ વધ્યો છે.

ભારત માટે મૃત્યુદરનો ડેટા આ અભ્યાસમાં ઉપલબ્ધ નથી, તેથી એ કહેવું શક્ય નથી કે વધતી ઘટનાઓ મરણમાં કેવી રીતે પરિવર્તિત થઈ રહી છે.

કોહોર્ટ વિશ્લેષણ એ પણ બતાવે છે કે ભારતમાં દરેક પેઢીમાં કેન્સરનું જોખમ સતત ઊંચું રહેલું છે, જ્યારે ઉચ્ચ આવક ધરાવતા દેશોમાં દરેક નવી પેઢીમાં જોખમ ઘટે છે. લેખકોએ જણાવ્યું કે ભારત, ચીન અને તુર્કીમાં જોખમ સતત ઊંચું રહેલું છે, જે ચાવવાની તમાકુ, પાન મસાલા અને આલ્કોહોલના સતત ઉપયોગને દર્શાવે છે.

ઓરલ કેન્સર: તમાકુની સમસ્યા જે ખતમ નથી થઈ રહી

ઓરલ કેન્સર ભારત માટે સૌથી અલગ પ્રકારનું કેન્સર છે, જે દેશની ખાસ જોખમી પરિસ્થિતિઓ સાથે જોડાયેલું છે. અભ્યાસમાં તમાકુનો ઉપયોગ, આલ્કોહોલનું સેવન, HPV ચેપ અને સોપારી ચાવવાને મુખ્ય કારણો ગણાવ્યા છે અને કહેવામાં આવ્યું છે કે ઓરલ કેન્સર ભારતમાં એક મોટો જાહેર આરોગ્ય પડકાર છે. કારણ કે મોટાભાગના કેસો મોડેથી ઓળખાય છે, તેથી પ્રારંભિક ઓળખ ખૂબ જ જરૂરી છે.

ભારતમાં ઉંમરની પેટર્ન પણ મહત્વની છે. પુરુષો અને મહિલાઓમાં ઓરલ કેન્સરનો દર લગભગ 40 વર્ષની ઉંમર સુધી સમાન રહે છે, પરંતુ ત્યારબાદ પુરુષોમાં તે ઝડપથી વધે છે.

અભ્યાસના સહ-લેખિકા અને ICMR-NINE ના સાયન્ટિસ્ટ-એફ ડો. અનીતા નાથે કહ્યું, “ઓરલ કેન્સર માટે, તેનો બોજ સતત જોખમી પરિબળો જેમ કે તમાકુનો ઉપયોગ (ખાસ કરીને ધુમાડા રહિત તમાકુ) અને પાન-ગુટખા ચાવવા સાથે જોડાયેલો છે.”

સ્તન કેન્સર અને જીવનશૈલીમાં ફેરફાર

ભારતમાં સ્તન કેન્સરના કેસોમાં વધારો હવે ઘણા વિકાસશીલ દેશોમાં દેખાતી પેટર્ન સાથે મેળ ખાય છે. આ અભ્યાસમાં તેને “પશ્ચિમીકરણ” વાળી જીવનશૈલી અપનાવવા સાથે જોડવામાં આવ્યું છે. આમાં ધૂમ્રપાન, આલ્કોહોલનું સેવન અને મેદસ્વીતાનો સમાવેશ થાય છે, સાથે જ હોર્મોન અને પ્રજનન સંબંધિત ફેરફારો જેવા કે માસિક ધર્મનું વહેલું શરૂ થવું, મોડેથી બાળક થવું અને સ્તનપાનનો સમયગાળો ઓછો હોવાનો પણ સમાવેશ થાય છે.

ડો. નાથે સમજાવ્યું, “ભારતમાં સ્તન અને ઓરલ કેન્સર બંનેની વધતી ઘટનાઓને જોખમી પરિબળોમાં ફેરફાર અને તપાસમાં સુધારાના સંયુક્ત પરિણામ તરીકે સમજી શકાય છે. સ્તન કેન્સર માટે આ વધારો વ્યાપક સામાજિક-આર્થિક અને જીવનશૈલીના ફેરફારો સાથે જોડાયેલો છે.”

G20 દેશોમાં ઉપલબ્ધ આંકડા મુજબ, દક્ષિણ કોરિયામાં સ્તન કેન્સરની સૌથી ઝડપી વૃદ્ધિ 5.07 ટકા પ્રતિ વર્ષ રહી છે. ત્યારબાદ તુર્કીમાં 2.42 ટકા, ચીનમાં 2.03 ટકા અને ભારતમાં 1.83 ટકા વૃદ્ધિ નોંધાઈ છે.

સર્વાઇકલ કેન્સર: એક દુર્લભ સફળતા અને તેમાંથી મળતો બોધ

ભારતના કેન્સરના આંકડામાં સૌથી મોટો તફાવત સર્વાઇકલ કેન્સરમાં દેખાય છે. જ્યાં સ્તન અને ઓરલ કેન્સર વધી રહ્યા છે, ત્યાં સર્વાઇકલ કેન્સર ઘટી રહ્યું છે. અભ્યાસના લેખકો કહે છે કે આ તફાવત નીતિ ઘડવૈયાઓ માટે મહત્વપૂર્ણ શીખ આપે છે.

ડો. નાથે આ ઘટાડાનું કારણ અનેક પરિબળોને ગણાવ્યું. તેમણે કહ્યું, “ભારતમાં સર્વાઇકલ કેન્સરની ઘટનાઓ દાયકાઓથી સતત ઘટી રહી છે. આ પ્રગતિ વધતી જાગૃતિ, સ્વચ્છતામાં સુધારો અને પ્રજનન સ્વાસ્થ્યમાં સુધારાના સંયુક્ત પ્રભાવથી થઈ છે.”

કેન્દ્ર સરકારે તાજેતરમાં દેશવ્યાપી HPV રસીકરણ કાર્યક્રમ શરૂ કર્યો છે, જેના હેઠળ લગભગ 1.15 કરોડ 14 વર્ષની છોકરીઓને રાજ્યો અને કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશોમાં મફત રસી આપવામાં આવી રહી છે. આ એક ડોઝ વાળો કાર્યક્રમ છે જેમાં ગાર્ડાસિલ-4 નો ઉપયોગ કરવામાં આવે છે, જે HPV ટાઇપ 16 અને 18 થી સુરક્ષા આપે છે, જે મોટાભાગના સર્વાઇકલ કેન્સર માટે જવાબદાર છે.

લેખકોએ સર્વાઇકલ કેન્સર માટે HPV રસીકરણને ઝડપી બનાવવા, સંગઠિત સ્ક્રિનિંગ કાર્યક્રમો અને શહેરી-ગ્રામીણ તથા સામાજિક-આર્થિક અસમાનતાઓને ઓછી કરવાની ભલામણ કરી છે. ઓરલ કેન્સર માટે તેમણે તમાકુ અને આલ્કોહોલ પર કડક નિયંત્રણ નીતિઓ અને ઉચ્ચ જોખમ ધરાવતા જૂથોમાં લક્ષિત સ્ક્રિનિંગની ભલામણ કરી છે. સ્તન કેન્સર માટે તેમણે સસ્તી સ્ક્રિનિંગ વધારવાની વાત કહી છે – શહેરોમાં મેમોગ્રાફી અને મર્યાદિત સંસાધનો ધરાવતા વિસ્તારોમાં અલ્ટ્રાસાઉન્ડ.

લેખકોએ લખ્યું, “પોતાની પ્રભાવશાળી સ્થિતિને કારણે G20 દેશો અસમાનતાઓને ઓછી કરવામાં અને વૈશ્વિક કેન્સર નિવારણને આગળ વધારવામાં મહત્વની ભૂમિકા ભજવી શકે છે.”

ડો. નાથે કહ્યું, “તાત્કાલિક પ્રતિસાદ સંતુલિત અને વ્યાપક હોવો જોઈએ. કેન્સર દેખરેખ પ્રણાલીને મજબૂત કરવી જોઈએ જેમાં મૃત્યુદર અને સ્ટેજ સાથે જોડાયેલો મજબૂત ડેટા હોય. નિવારણના પ્રયાસો વધારવા જોઈએ જેમ કે તમાકુ અને આલ્કોહોલ નિયંત્રણ, જીવનશૈલી હસ્તક્ષેપ, અને પ્રારંભિક ઓળખ અને સારવાર સેવાઓનો વિસ્તાર.”

આ અભ્યાસનો ડેટા ગ્લોબલ કેન્સર ઓબ્ઝર્વેટરીમાંથી લેવામાં આવ્યો છે. ઘટનાના વલણોનું વિશ્લેષણ 11 દેશોમાં કરવામાં આવ્યું હતું, જેમાં આર્જેન્ટિના, ચીન, જર્મની, ભારત, ઇટાલી, દક્ષિણ કોરિયા, ઓસ્ટ્રેલિયા, કેનેડા, ફ્રાન્સ, તુર્કી અને યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સનો સમાવેશ થાય છે. આ વિશ્લેષણ 1998 થી 2017 સુધી કરવામાં આવ્યું હતું, જ્યારે દક્ષિણ કોરિયાનો ડેટા 2003 થી ઉપલબ્ધ હતો.

મૃત્યુદરના વલણોનું વિશ્લેષણ 12 દેશોમાં કરવામાં આવ્યું હતું, જેમાં આર્જેન્ટિના, ઓસ્ટ્રેલિયા, બ્રાઝિલ, કેનેડા, ફ્રાન્સ, જર્મની, ઇટાલી, જાપાન, મેક્સિકો, દક્ષિણ કોરિયા, યુનાઇટેડ કિંગડમ અને યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સનો સમાવેશ થાય છે, જે 1996 થી 2020 સુધીનો સમય આવરી લે છે. ભારત આ ડેટામાં મૃત્યુદર માટે સામેલ નહોતું.

આ પણ વાંચો – ભારતની સંરક્ષણ વ્યવસ્થામાં ક્રાંતિકારી ફેરફાર : રૉટેશનલ CDS અને થ્રી-સ્ટાર થિયેટર કમાન્ડર સાથે ‘થિયેટરાઇઝેશન’નો આરંભ