પશ્ચિમ બંગાળમાં ભારતીય જનસંઘ થી લઈને ભારતીય જનતા પાર્ટી સુધીની યાત્રા ભારતીય રાજકારણની સૌથી લાંબી, જટિલ અને અંતે વિસ્ફોટક કહાનીમાંની એક છે. આ માત્ર ચૂંટણીના જીત-પરાજયનો ઇતિહાસ નથી, પરંતુ વિચાર, સંગઠન, સામાજિક વિસ્તરણ અને રાજકીય ધૈર્યનો દસ્તાવેજ છે.
શરૂઆત: મર્યાદિત હાજરી, મર્યાદિત અસર
1952ની પ્રથમ વિધાનસભા ચૂંટણીમાં જનસંઘે પશ્ચિમ બંગાળમાં 9 બેઠકો જીતી અને 5.8 ટકા મત મેળવ્યા. તે સમયની આ હાજરી પ્રતીકાત્મક હતી, પ્રભાવશાળી નહોતી. ત્યારબાદ 1957 થી 1971 સુધીનો સમય એવો રહ્યો જ્યારે પાર્ટી લગભગ રાજકીય નકશામાંથી ગાયબ થઈ ગઈ. એક પણ બેઠક નહીં અને મતપ્રતિશત પણ લગભગ 1 ટકા આસપાસ સીમિત રહ્યું.
તે સમય દરમિયાન બંગાળમાં વામપંથી રાજકારણનો પ્રબળ ઉછાળો હતો, જેના કારણે જનસંઘ જેવી પાર્ટી માટે જમીન બનાવવી મુશ્કેલ હતી.
1977 : પ્રથમ ઉછાળો, પરંતુ તાત્કાલિક
1977માં આપાતકાલ બાદના રાજકીય પરિપ્રેક્ષ્યમાં જનસંઘનો જનતા પાર્ટીમાં વિલય થયો. આ સંયુક્ત શક્તિએ 15 બેઠકો અને 21.46 ટકા મત મેળવી નોંધપાત્ર હાજરી દર્શાવી. પરંતુ આ ઉછાળો લાંબો ટક્યો નહીં. જનતા પાર્ટીના વિઘટન બાદ ભાજપના સ્વરૂપમાં ફરીથી શરૂઆત કરવી પડી.
1982 થી 2016 : લાંબો શૂન્ય સમય
ભાજપના ગઠન પછી 1982 થી 2016 સુધી પશ્ચિમ બંગાળ વિધાનસભામાં પાર્ટીનું ખાતું ખુલી શક્યું નહીં. લગભગ ત્રણ દાયકાનો સમય એવો રહ્યો જ્યારે સંગઠન ઉભું થતું રહ્યું, પરંતુ ચૂંટણી સફળતા દૂર રહી.
આ દરમિયાન 2001માં એક રસપ્રદ પ્રયોગ થયો. ભાજપે મમતા બેનર્જી સાથે ગઠબંધન કર્યું. છતાં પરિણામ નિરાશાજનક રહ્યું. એક પણ બેઠક નહીં અને માત્ર 5.19 ટકા મત. આથી સ્પષ્ટ થયું કે ભાજપની સ્વતંત્ર ઓળખ હજુ મજબૂત નહોતી.
2016 : વાપસીની શરૂઆત
2016ની ચૂંટણી ભાજપ માટે ટર્નિંગ પોઈન્ટ સાબિત થઈ. પાર્ટીએ 3 બેઠકો અને 10.16 ટકા મત મેળવ્યા. આ આંકડા નાના હતા, પરંતુ રાજકીય રીતે મહત્વપૂર્ણ હતા. ભાજપ હવે બંગાળમાં દેખાવા લાગી હતી.
2021 : મુખ્ય વિરોધ પક્ષ તરીકે ઉભરવું
2021ની વિધાનસભા ચૂંટણીમાં ભાજપે 77 બેઠકો અને 38.15 ટકા મત મેળવી પોતાને મુખ્ય વિરોધ પક્ષ તરીકે સ્થાપિત કરી.
હવે લડત માત્ર હાજરીની નહોતી, પરંતુ સત્તા સુધીની સીધી પડકાર બની ગઈ હતી.
2026: નિર્ણાયક વિસ્ફોટ અને પછી આવ્યું 2026. દાયકાઓની મહેનતનું પરિણામ મળ્યું. ભાજપે 200થી વધુ બેઠકો સાથે સ્પષ્ટ બહુમત મેળવી ઐતિહાસિક જીત મેળવી.
1952ની 9 બેઠકો થી લઈને 200 પાર સુધીની આ યાત્રા માત્ર આંકડાનો વધારો નથી, પરંતુ સમગ્ર રાજકીય ભૂગોળના પરિવર્તનની કહાની છે.
લોકસભા : પાયો મજબૂત થવાની પ્રક્રિયા
વિધાનસભાની સાથે લોકસભા ચૂંટણીમાં પણ આ પરિવર્તનનો પાયો તૈયાર થતો રહ્યો.
1952માં જનસંઘે 2 બેઠકો જીતી. ત્યારબાદ લાંબા સમય સુધી પાર્ટી હાશિયે રહી. 1991માં 0 બેઠક અને 11.66 ટકા મત. 1998માં 1 બેઠક, 1999માં 2 બેઠકો, ધીમે ધીમે વૃદ્ધિ.
2009માં ફરી ઘટાડા સાથે 1 બેઠક અને 6.14 ટકા મત.
ખરેખર મોટો ઉછાળો 2014 પછી આવ્યો. 2014માં 2 બેઠકો અને 17.02 ટકા મતથી શરૂ કરીને 2019માં 18 બેઠકો અને 40.64 ટકા મત સુધી પહોંચી.
2024માં બેઠકો ઘટીને 12 રહી, પરંતુ 38.73 ટકા મતપ્રતિશતે બતાવ્યું કે પાર્ટીનો આધાર હવે સ્થિર બની ગયો છે.
ધૈર્ય, વિસ્તરણ અને પુનર્નિર્માણ
પશ્ચિમ બંગાળમાં જનસંઘ અને ભાજપની આ યાત્રા એવી રાજકીય ગાથા છે જેમાં લાંબા સમયની નિષ્ક્રિયતા, નિષ્ફળ પ્રયાસો, મર્યાદિત ઓળખ અને પછી અચાનક ઉછાળો – બધું જ સામેલ છે.
આ કહાની એ દર્શાવે છે કે રાજકીય વૃદ્ધિ માત્ર ચૂંટણી વ્યૂહરચના થી નહીં, પરંતુ વર્ષો સુધી ચાલતી સામાજિક અને સંગઠનાત્મક પ્રક્રિયાથી બને છે. બંગાળમાં 200 પારની જીત એ જ લાંબી પ્રક્રિયાનું અંતિમ અને નિર્ણાયક પરિણામ છે.
અભિષેક પાંડેય
સંપાદક, ગુજરાત એક્સક્લૂસિવ
આ પણ વાંચો – બંગાળ અને તમિલનાડુમાં વિપક્ષી દિગ્ગજોની હાર: દેશમાં ‘વિપક્ષ મુક્ત રાજનીતિ’ તરફ આગળ વધતું ભાજપ?
